Tối về, anh Minh ngồi xuống ghế, thở dài. Một ngày trôi qua nhanh như chớp. Sáng lỡ lời với mẹ, trưa cãi nhau với đồng nghiệp, chiều về nhà mệt quá nên gắt với con. Giờ ngồi lại, anh thấy mình như người đi cả ngày mà không biết mình đã đi đâu, đã làm gì, đã làm đau ai. Ngày mai lại tiếp tục như vậy, nếu tối nay anh không dừng lại một chút.
Trong sách Thiền Định Thực Hành có trích lời dạy của một vị nữ thánh: thiền tức là xét lại các lỗi lầm của mình đã lầm phải, mà khi lầm phải rồi nên thiền ngay cái lỗi đó. Đừng đợi tới tối về mới ngồi thiền, mà mỗi việc đều thiền, không phải chờ đến tối mới xét lại. Vì những lỗi lầm nếu để quên đi, chúng không mất, mà ẩn tàng trong tâm trí, rồi lớn dần lên.
Lời dạy này nghe qua tưởng như chỉ dành cho người tu, nhưng thật ra rất hợp với người đời. Ai trong ngày mà không có lúc lỡ lời, lỡ hành động, lỡ suy nghĩ. Vấn đề không phải là mình có lỗi hay không, mà là mình có chịu nhìn lại hay không. Người không nhìn lại thì lỗi cứ lặp lại, mỗi ngày một lần, thành thói quen, thành tính cách, rồi thành số phận.
Xét lại không có nghĩa là tự trách mình, tự dằn vặt mình. Xét lại là nhìn cho rõ: hôm nay mình đã làm gì, vì sao mình làm vậy, lần sau mình có thể làm khác đi không. Như người thợ mộc tối về xem lại đường cưa của mình, chỗ nào lệch thì mai sửa. Không ai cưa lệch mà giấu đi, vì giấu thì mai lại lệch nữa. Tâm mình cũng vậy, cần được xem lại mỗi ngày.
Thiền ngồi buổi tối là lúc tốt nhất để làm việc này. Không cần ngồi lâu, mười hay mười lăm phút là đủ. Ngồi thẳng lưng, thở vài hơi cho tâm lắng xuống, rồi lần lượt đi qua một ngày: sáng mình đã nói gì với mẹ, trưa mình đã xử sự ra sao với đồng nghiệp, chiều mình đã đối với con như thế nào. Nhìn như xem một cuốn phim, không khen, không chê, chỉ nhìn cho rõ.
Khi nhìn rõ, tự nhiên sẽ thấy chỗ nào mình cần xin lỗi, chỗ nào mình cần sửa, chỗ nào mình đã làm tốt và nên tiếp tục. Có những lỗi chỉ cần thấy rõ là đã sửa được một nửa, vì lần sau gặp tình huống tương tự, mình sẽ nhớ ra. Đó là ý nghĩa của việc thiền ngay cái lỗi, không để sự việc qua rồi mới thiền. Càng thiền sớm, lỗi càng nhỏ.
Người xưa dạy phép tự tỉnh: một ngày xét mình ba lần. Không phải để sống trong lo sợ, mà để sống trong tỉnh thức. Ai xét mình thường xuyên thì ít làm đau người khác, vì họ thấy được lỗi của mình trước khi người khác phải chịu đựng nó. Ai không xét mình thì cứ tưởng mình đúng, người ta sai, rồi mâu thuẫn cứ chồng chất.
Buổi tối ngồi thiền cũng là lúc dọn dẹp tâm trước khi ngủ. Cả ngày bao nhiêu chuyện, bao nhiêu cảm xúc, nếu không dọn thì mang hết vào giấc ngủ, rồi sáng dậy lại mang tiếp. Ngồi xuống, thở, nhìn lại, buông xuống những gì cần buông, giữ lại những gì đáng giữ, rồi mới ngủ. Giấc ngủ ấy sẽ sâu hơn, và sáng mai thức dậy nhẹ nhàng hơn.
Tối nay, thử ngồi xuống mười phút. Không cần nệm, không cần chuông. Chỉ cần ngồi thẳng, thở đều, và hỏi mình ba câu: hôm nay mình đã làm điều gì tốt, điều gì chưa tốt, ngày mai mình muốn làm khác điều gì. Trả lời thật lòng, không cần viết ra, chỉ cần biết rõ trong lòng. Mười phút ấy, làm đều mỗi tối, sẽ thay đổi cả một đời người.
Ngồi xuống, nhìn lại một ngày, là thiền giản dị nhất mà ai cũng làm được. Không cần lên chùa, không cần thầy dạy, chỉ cần lòng thành thật với chính mình. Người dám nhìn lại mình mỗi ngày là người đang tu, dù họ không gọi đó là tu. Và một ngày được nhìn lại là một ngày không trôi qua uổng phí.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư