Có người đi chùa khắp nơi để tìm Phật. Chùa này linh thì tới, chùa kia thiêng thì đi. Đi hết chùa trong tỉnh rồi ra chùa ngoài tỉnh. Đi hết chùa trong nước rồi tính chuyện đi chùa nước ngoài. Đi nhiều mà lòng vẫn không yên. Vì Phật thì chưa thấy đâu, mà tiền xe, tiền nhang đèn thì tốn không ít. Người ấy bèn hỏi: Phật ở đâu mà tìm hoài không thấy?
Thiền sư Mã Tổ ngày xưa đã trả lời câu hỏi ấy bằng bốn chữ: tức tâm tức Phật. Tâm mình chính là Phật. Tìm Phật ở đâu xa? Phật ở ngay trong tâm mình. Câu nói này nghe qua thì dễ, nhưng làm đảo lộn hết mọi thói quen của người đi tìm. Người ta quen tìm ở ngoài: tìm trong chùa, tìm trong kinh, tìm trong lời thầy. Mã Tổ bảo: quay lại, nhìn vào trong. Phật không ở ngoài tâm.
Hiểu câu này thế nào cho đúng? Không phải là mình tự xưng mình là Phật rồi thôi tu. Cũng không phải là chùa chiền, kinh sách đều vô ích. Mã Tổ nói câu này cho người đã chạy ra ngoài quá lâu, quên mất mình có sẵn một kho báu trong nhà. Giống như người cưỡi trâu mà đi tìm trâu. Ngồi trên lưng trâu, hỏi trâu ở đâu. Đi khắp nơi hỏi người ta có thấy trâu của tôi không, mà không biết mình đang cưỡi nó.
Tâm mình là Phật, nghĩa là trong tâm mình vốn có sẵn sự sáng suốt, sự từ bi, sự an tịnh. Khi mình giận, cái biết mình đang giận, đó là Phật. Khi mình tham, cái biết mình đang tham, đó là Phật. Khi mình buồn, cái biết mình đang buồn, đó là Phật. Cái biết ấy không giận, không tham, không buồn. Nó chỉ biết. Nó lặng lẽ ngồi đó, nhìn mọi thứ đến rồi đi. Người tu thiền gọi đó là Phật tánh. Nó không ở đâu xa. Nó ở ngay trong mỗi hơi thở, mỗi ý nghĩ của mình.
Nhưng vì sao mình không thấy? Vì mình quen nhìn ra ngoài. Mắt nhìn ra, tai nghe ra, lòng chạy ra. Có chuyện gì là mình chạy đi tìm người khác giải quyết. Buồn thì tìm người an ủi. Lo thì tìm người trấn an. Giận thì tìm người đổ lỗi. Ít khi mình ngồi yên lại, nhìn vào trong, hỏi mình đang cảm thấy gì. Cái tâm Phật của mình bị che lấp không phải vì nó mất đi, mà vì mình không chịu nhìn vào nó.
Thực tập câu nói của Mã Tổ rất đơn giản. Mỗi ngày, dành ra vài phút ngồi yên. Không cần ngồi lâu. Chỉ cần ngồi yên và hỏi mình một câu: lúc này, trong lòng mình đang có gì? Đang vui hay đang buồn? Đang yên hay đang loạn? Hỏi xong thì đừng trả lời bằng lời. Chỉ cần thấy. Thấy vui thì biết vui. Thấy buồn thì biết buồn. Cái biết ấy chính là Phật đang ngồi trong mình. Tập như vậy mỗi ngày, cái biết ấy sáng dần lên. Tới lúc nào đó, mình sẽ thấy: mình không cần đi tìm Phật nữa. Vì Phật chưa từng rời khỏi mình.
Nói vậy không có nghĩa là bỏ chùa, bỏ kinh, bỏ thầy. Chùa vẫn cần, kinh vẫn cần, thầy vẫn cần. Nhưng chùa là nơi nhắc mình quay về. Kinh là lời nhắc mình quay về. Thầy là người nhắc mình quay về. Tất cả đều chỉ về một hướng: hướng vào trong. Nếu đi chùa mà lòng càng chạy ra ngoài, càng cầu xin, càng so đo, thì đi chùa cũng chưa gặp Phật. Nếu ở nhà mà lòng chịu quay vào, thở một hơi cho yên, làm một việc lành cho trọn, thì Phật đã ở đó rồi.
Mã Tổ còn dạy một câu khác, gắn liền với câu trên: bình thường tâm là đạo. Tâm bình thường là đạo. Phật không ở trong những điều phi thường. Phật ở trong những điều bình thường nhất: ăn cơm, uống nước, giặt đồ, quét nhà. Làm những việc ấy với một cái tâm sáng suốt, biết mình đang làm gì, thì đó là gặp Phật. Không cần đợi tới lúc lên núi, xuống biển, hay tới một ngôi chùa thật xa.
Lần sau, khi mình thấy lòng bất an, đừng vội chạy đi tìm ai. Hãy ngồi xuống, thở một hơi, nhìn vào trong. Phật đang ở đó, lặng lẽ chờ mình từ lâu. Tức tâm tức Phật. Tìm Phật ở đâu xa, khi Phật ở ngay trong tâm mình?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư