Sáng nào cũng vậy. Đồng hồ reo lúc năm giờ rưỡi, chị Lan vùng dậy, vừa đánh răng vừa nghĩ tới đống việc hôm nay. Chưa ra khỏi nhà mà hơi thở đã gấp. Chị thở, nhưng chị không biết mình đang thở. Hơi thở cứ chạy theo việc, việc cứ chạy theo hơi thở. Tới trưa, người mệt rã mà không hiểu vì sao mệt.
Cách đây gần hai ngàn năm, có một vị thầy cũng bắt đầu từ chỗ rất giản dị như vậy: hơi thở. Thầy tên là Khương Tăng Hội, người đầu tiên đem thiền vào đất Việt, được sách ghi là sơ tổ của Thiền tông Việt Nam. Thầy dạy một phép thở gồm mười sáu hơi thở, chép trong kinh Quán Niệm Hơi Thở, còn gọi là kinh An Ban Thủ Ý. Mười sáu hơi thở ấy không phải là mười sáu bài tập khó. Nó chỉ là mười sáu cách để biết mình đang thở.
Hơi thở thứ nhất thầy dạy thế này: thở vào một hơi dài, biết là mình đang thở vào một hơi dài. Thở ra một hơi dài, biết là mình đang thở ra một hơi dài. Nghe thì đơn giản tới mức buồn cười. Nhưng thử làm mà xem. Ngồi xuống, thở vào thật dài, và chỉ biết một việc ấy thôi. Nhiều người thở chưa hết một hơi đã nghĩ sang chuyện khác: lát nữa ăn gì, hôm qua ai nói câu gì khó nghe. Biết mình đang thở dài, tưởng dễ mà không dễ.
Rồi hơi thở thứ hai: thở vào một hơi ngắn, biết là thở vào một hơi ngắn. Thở ra ngắn, biết là thở ra ngắn. Dài thì biết dài, ngắn thì biết ngắn. Không sửa, không ép, không cố thở cho sâu hay cho đều. Chỉ biết. Cái biết ấy mới là thiền. Người ta hay tưởng thiền là phải thở cho thật sâu, thật chậm, thật đúng cách. Thầy Tăng Hội dạy ngược lại: thở sao cũng được, miễn là biết mình đang thở như thế nào.
Tới những hơi thở sau, thầy đưa mình đi xa hơn một chút. Thở vào thở ra mà cảm thấy toàn thân, rồi làm cho thân an tịnh lại. Thở vào thở ra mà thấy dễ chịu thì biết là dễ chịu. Thấy không dễ chịu thì biết là không dễ chịu. Thấy mừng vui thì biết là mừng vui. Thấy hạnh phúc thì biết là hạnh phúc. Có lúc tâm an, có lúc tâm không an, cũng đều biết. Mười sáu hơi thở là mười sáu nấc thang: từ thân, tới cảm giác, tới tâm. Nhưng nấc nào cũng bắt đầu bằng một chữ biết.
Chỗ này nhiều người nghe sẽ hỏi: biết để làm gì? Biết để làm gì thì cứ thử một tuần là rõ. Buổi sáng, trước khi cầm điện thoại, ngồi yên ba phút. Thở vào dài, biết dài. Thở ra dài, biết dài. Thở vào ngắn, biết ngắn. Không cần đếm đủ mười sáu hơi. Chỉ cần vài hơi đầu thôi. Rồi đứng dậy đi làm như thường. Người ta sẽ thấy một điều lạ: cả ngày hôm ấy, mỗi khi bực mình, mình nhớ ra là mình đang thở gấp. Mỗi khi lo, mình nhớ ra là hơi thở của mình đang ngắn lại. Cái biết ấy giống như một người bạn nhắc khẽ bên tai: này, chậm lại một chút.
Có một hiểu lầm rất phổ biến về thiền thở. Người ta tưởng thở là để lấy oxy, để khỏe, để hết bệnh. Khỏe thì cũng tốt, nhưng đó không phải là điều thầy Tăng Hội nhắm tới. Thầy nói rõ mục đích của mười sáu phép quán niệm hơi thở là để cho tâm chuyên nhất mà đạt được thiền định. Tâm chuyên nhất nghĩa là tâm chỉ ở một chỗ, không chạy lung tung. Người tâm chuyên nhất thì làm việc gì cũng trọn vẹn việc ấy. Ăn thì biết mình đang ăn. Nghe con nói thì biết mình đang nghe. Làm thì biết mình đang làm.
Chị Lan trong câu chuyện đầu bài, sau một tuần tập thở buổi sáng, kể lại một chuyện nhỏ. Hôm ấy con chị làm đổ ly nước cam lên bàn làm việc của chị. Trước đây chị sẽ quát lên ngay. Hôm ấy chị thở vào một hơi dài, biết là mình đang thở vào dài. Rồi chị nói, giọng vẫn còn hơi run: con lấy khăn lau giúp mẹ. Chuyện nhỏ thôi. Nhưng chị nói, lần đầu tiên chị thấy mình làm chủ được cái miệng của mình, thay vì cái miệng làm chủ mình. Đó là thiền thở làm được trong đời thường.
Tập thở không cần chuông mõ, không cần ngồi kiết già, không cần một căn phòng yên tĩnh. Ngồi trên ghế cũng được, đứng chờ xe buýt cũng được, nằm trước khi ngủ cũng được. Chỉ cần nhớ một câu: thở vào dài, biết thở vào dài. Thở ra dài, biết thở ra dài. Ngắn thì biết ngắn. Dài thì biết dài. Còn lại, cứ để hơi thở tự làm việc của nó. Hơi thở đã nuôi mình từ ngày mới sinh ra, chưa bao giờ bỏ mình một phút nào. Chỉ có mình là hay bỏ quên nó thôi.
Thầy Tăng Hội dạy phép thở này cho người Việt từ những thế kỷ đầu tiên của Phật giáo nước mình. Tới hôm nay, nó vẫn còn nguyên giá trị, không phải vì nó cổ, mà vì nó đúng. Người bận rộn nhất cũng thở. Người mệt mỏi nhất cũng thở. Chỉ cần quay về với hơi thở, là đã quay về với chính mình. Mười sáu hơi thở nghe thì nhiều, nhưng thực ra chỉ có một việc: biết mình đang thở. Biết được việc ấy, là đã bắt đầu thiền.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư