Buổi chiều ở quê, có một hình ảnh ai cũng từng thấy: một đứa trẻ chăn trâu ngoài đồng. Con trâu cứ đi lang thang, hết gặm cỏ chỗ này lại ngó sang chỗ khác. Đứa trẻ cầm roi chạy theo, lúc kéo dây, lúc la hét, mồ hôi nhễ nhại mà con trâu vẫn không chịu nghe. Mãi tới khi trời sập tối, đứa trẻ mới dắt được trâu về chuồng, người và trâu đều mệt lử.
Trong nhà thiền, có một bộ tranh rất nổi tiếng lấy đúng hình ảnh ấy để nói về việc tu tâm. Bộ tranh gọi là Thập Mục Ngưu Đồ, mười bức tranh chăn trâu. Thiền sư Quảng Trí đời xưa có làm bài tụng cho bộ tranh này, nay còn lưu trong sách Những Lời Dạy Từ Các Thiền Sư Việt Nam Xưa. Mười bức tranh kể lại hành trình của một người đi tìm con trâu của mình, tức là đi tìm cái tâm của mình.
Bức đầu tiên: người chăn đi tìm trâu mà không thấy trâu đâu. Chỉ thấy dấu chân, nghe tiếng kêu xa xa. Đó là lúc mình bắt đầu thắc mắc: tâm mình ở đâu? Cả ngày mình suy nghĩ, mình vui buồn, mình giận hờn, nhưng mình không biết cái tâm ấy nó ra làm sao. Mình sống với nó cả đời mà chưa từng nhìn thẳng vào nó. Đi tìm trâu chính là bắt đầu quay vào nhìn lại mình.
Rồi tới lúc thấy dấu chân trâu, thấy trâu từ xa, rồi bắt được trâu. Nhưng bắt được chưa phải là xong. Con trâu hoang vùng vẫy, húc đầu, giãy dây. Người chăn phải giữ chặt, phải thuần nó từng ngày. Đây là giai đoạn khó nhất, mà ai tập thiền cũng gặp: ngồi xuống thì tâm chạy. Vừa định thở, tâm đã chạy sang chuyện tiền bạc. Kéo về, nó lại chạy sang chuyện hôm qua. Cứ như con trâu hoang, càng kéo càng giãy. Nhiều người tới đây thì nản, tưởng mình không có căn tu. Thật ra không phải. Trâu nào mới bắt mà chẳng hoang. Tâm nào mới tập mà chẳng chạy.
Thiền sư Quảng Trí viết một câu bình rất thẳng cho bộ tranh này: Đức Phật, cha mẹ, quý thầy, các bạn đạo, kinh sách, chúng ta cần rất nhiều hỗ trợ trên đường tu. Nhưng chỉ riêng bạn mới có thể nhìn vào tâm bạn, và chỉ riêng bạn mới có thể xóa đi tam độc là tham, sân và si đang trói buộc bạn. Thầy có giỏi tới đâu cũng không thuần trâu thay cho mình được. Sách có hay tới đâu cũng không ngồi thiền thay cho mình được. Con trâu của ai, người ấy chăn.
Thuần được trâu rồi, người chăn cưỡi trâu về nhà, thong dong, không cần roi nữa. Rồi tới một bức tranh rất lạ: trâu biến mất, chỉ còn người. Rồi người cũng biến mất, chỉ còn một vầng trăng tròn sáng rỡ. Nghe thì huyền bí, nhưng ý thì rất đời thường: tới lúc tâm đã thuần, mình không còn phải gồng lên để giữ tâm nữa. Không còn người giữ và vật bị giữ. Chỉ còn sự sáng suốt tròn đầy, như trăng rằm. Người xưa vẽ trăng tròn để nói về cái tâm đã sạch hết mây che.
Cuối bộ tranh, người chăn trở về chợ, vào đời, tay không, lòng thong dong, gặp ai cũng vui vẻ. Đây là bức tranh quan trọng nhất mà nhiều người hay bỏ qua. Tu không phải là để trốn đời. Tu xong rồi thì quay về giữa chợ đời, sống như mọi người, nhưng lòng đã khác. Trần Nhân Tông, vị vua bỏ ngai vàng đi tu rồi trở về đời, có bốn câu thơ mà sách ghi lại ngay sau bài tụng của thiền sư Quảng Trí: Ở trần vui đạo hãy tùy duyên. Đói đến thì ăn, mệt ngủ liền. Trong nhà có báu thôi tìm kiếm. Đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền.
Bốn câu này chính là con trâu đã thuần nói bằng lời thường. Đói thì ăn, mệt thì ngủ, có sẵn của báu trong nhà mà không phải đi tìm đâu xa. Đối cảnh vô tâm nghĩa là gặp chuyện mà tâm không dính mắc. Không phải là vô cảm, không phải là mặc kệ. Mà là thấy rõ mọi chuyện mà không bị nó lôi đi. Người ta mắng, mình nghe, mình biết người ta đang giận, nhưng mình không giận theo. Việc tới, mình làm, làm xong thì thôi, không mang theo.
Người thời nay chăn trâu khó hơn người xưa một chút, vì trâu thời nay chạy nhanh hơn. Ngày xưa trâu chạy theo cỏ non. Ngày nay tâm chạy theo điện thoại, theo tin tức, theo lời khen chê trên mạng. Vừa ngồi xuống thở, tay đã với lấy điện thoại. Vừa định yên, đầu đã nghĩ tới tin nhắn chưa trả lời. Con trâu bây giờ có thêm nhiều đồng cỏ để chạy. Nhưng cách thuần thì vẫn như xưa: thấy nó chạy, kéo về. Kéo về nhẹ nhàng, không đánh, không mắng. Đánh trâu thì trâu càng hoang. Mắng tâm thì tâm càng loạn.
Vậy nên, nếu hôm nay bạn ngồi thiền mà tâm cứ chạy, đừng buồn. Bạn đang ở bức tranh thứ ba, thứ tư, là những bức tranh ai cũng phải đi qua. Đứa trẻ chăn trâu nào cũng từng chạy theo trâu đến đứt hơi. Cứ kiên nhẫn, ngày nào cũng chăn một chút. Tới một ngày, bạn sẽ thấy con trâu của mình đứng yên, ăn cỏ, không cần roi nữa. Lúc ấy bạn sẽ hiểu vì sao người xưa chỉ vẽ một vầng trăng tròn mà không vẽ thêm gì nữa. Trăng tròn thì không cần vẽ thêm. Tâm yên thì không cần nói thêm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư