Dạo này, cứ mở mạng lên là thấy người ta bàn chuyện trí tuệ nhân tạo lấy mất việc của con người. Có bài viết liệt kê hẳn những nghề dễ bị thay thế nhất: lập trình viên mới vào nghề, giao dịch viên ngân hàng, thu ngân, kế toán làm những việc lặp đi lặp lại, công nhân dây chuyền, nhân viên gọi điện chăm sóc khách hàng. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí kinh tế năm nay còn ước tính trí tuệ nhân tạo có thể tự động hóa gần một phần tư thời gian làm việc trong khu vực tư nhân ở Việt Nam. Nghe thì đáng sợ. Nhưng đáng sợ hơn là cảm giác của người đang đi làm: mình học bao nhiêu năm, làm bao nhiêu năm, liệu có một ngày máy móc làm thay hết, mình trở nên thừa?
Cảm giác ấy là thật, và không nên coi thường nó. Có những người đã làm một công việc mười năm, bỗng một ngày công ty đưa máy vào, cả bộ phận bị thu hẹp. Có những bạn trẻ mới ra trường, nộp đơn khắp nơi, chỉ nghe lại rằng công việc đơn giản giờ máy đã làm được rồi, công ty chỉ cần người làm được việc khó hơn. Lo lắng là phải. Nhưng lo lắng mãi cũng không giữ được việc. Điều giữ được việc, suy cho cùng, là mình hiểu rõ thời cuộc đang đổi, và mình đổi theo.
Nhà Phật dạy rằng mọi thứ trên đời đều vô thường. Trong kinh Pháp Cú có câu: nhờ trí tuệ mà thấy rõ các hành là vô thường, thấy được như vậy thì lòng mới hết khổ, đó chính là con đường thanh tịnh. Nghề nghiệp cũng là một pháp hữu vi, nó sinh ra, thay đổi, rồi mất đi theo thời cuộc. Ngày xưa có nghề đánh máy chữ, nghề quay số điện thoại, nghề tráng phim ảnh, bây giờ còn đâu? Mỗi thời đều có nghề cũ mất đi và nghề mới sinh ra. Trí tuệ nhân tạo hôm nay cũng vậy. Nó không phải là tận thế của việc làm, nó là một lần thay đổi lớn nữa, giống như bao lần thay đổi trước đây.
Nhưng có một điều máy móc khó thay thế được, và nhà Phật gọi đó là chánh mạng. Trong sách Phật Giáo của Trần Trọng Kim có giảng: chánh mạng là sống theo con đường công chánh, làm nghề chân chính, không làm hại người khác, không dối trá để kiếm tiền. Chánh mạng không chỉ là chọn nghề gì, mà là làm nghề ấy bằng cái tâm như thế nào. Một người làm việc có tâm, có trách nhiệm, biết lắng nghe, biết đặt mình vào chỗ người khác, thì dù máy có giỏi đến đâu, người ta vẫn cần con người ở đó. Máy viết được một đoạn văn, nhưng máy không hiểu nỗi buồn của khách hàng. Máy tính được một bảng số, nhưng máy không biết an ủi một người đang hoang mang. Cái phần người ấy, chính là chỗ đứng của chúng ta.
Vậy người lao động hôm nay nên làm gì? Thứ nhất, đừng đứng yên. Nếu công việc của mình là những thao tác lặp đi lặp lại, hãy học thêm một lớp kỹ năng mà máy khó làm: giao tiếp, chăm sóc, phán đoán trong tình huống éo le, sáng tạo, làm việc với con người. Học không cần phải to tát, mỗi ngày một ít, nhưng đều đặn. Thứ hai, hãy dùng chính trí tuệ nhân tạo làm công cụ cho mình, thay vì coi nó là kẻ thù. Người biết dùng máy sẽ làm nhanh hơn, giỏi hơn, và vẫn giữ được việc. Người từ chối học thì máy không lấy việc của họ, chính sự đứng yên lấy mất việc của họ.
Thứ ba, và quan trọng nhất, là giữ cho mình một nghề nghiệp ngay thẳng. Có những việc kiếm tiền nhanh nhưng hại người, dối trá, lừa lọc. Những việc ấy dù máy chưa thay thế, thì sớm muộn lương tâm và pháp luật cũng hỏi tới. Một người sống bằng nghề chân chính, dù thu nhập chưa cao, vẫn ngủ ngon, vẫn ngẩng đầu được với con cái. Đó mới là cái vốn bền nhất, vì nó không nằm trong tay máy móc hay ông chủ nào, nó nằm trong chính mình.
Cũng cần nói thật: sẽ có những người bị mất việc vì làn sóng này, và họ cần được giúp đỡ chứ không phải bị chê là lười hay kém. Nếu bạn đang trong hoàn cảnh ấy, đừng tự trách mình quá. Hãy xem đây là lúc để học lại, đổi hướng, tìm một nghề mới hợp với thời cuộc hơn. Xã hội cũng cần có những lớp đào tạo lại, những chính sách hỗ trợ người lao động chuyển đổi, để không ai bị bỏ lại phía sau chỉ vì sinh ra trước một cuộc cách mạng công nghệ.
Vô thường không có nghĩa là buông xuôi. Vô thường có nghĩa là mọi thứ đều có thể đổi, kể cả khó khăn hôm nay. Người hiểu vô thường sẽ không hoảng loạn khi nghề cũ mất đi, mà bình tĩnh tìm nghề mới. Người giữ chánh mạng sẽ không bán rẻ lương tâm để giữ việc, mà giữ việc bằng năng lực và cái tâm ngay thẳng. Máy móc có thể làm thay nhiều việc, nhưng không thay được một con người biết học, biết thương, và biết sống ngay thẳng. Chỗ ấy, vẫn là của chúng ta.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư