Có những cái hại không đến từ người ác. Nó đến từ người thương mình, mà thương không đúng cách.
Bà cụ bảy mươi tuổi, chân yếu, mắt mờ, ở với con trai và con dâu. Con dâu thương bà, ngày nào cũng hầm thuốc bổ cho bà uống. Nhưng bà bị bệnh thận, bác sĩ dặn không được uống nhiều nước thuốc. Con dâu không biết. Cứ thấy bà yếu là hầm thêm. Đến khi bà phải đi cấp cứu, bác sĩ hỏi ra mới biết. Con dâu khóc: Con chỉ muốn mẹ khỏe lên. Bác sĩ nói: Muốn tốt, nhưng phải biết. Thương mà không biết thì cũng thành hại.
Chuyện này không hiếm. Trong nhà nào cũng có một người như vậy: làm gì cũng vì thương, nhưng làm xong thì mọi chuyện tệ hơn lúc chưa làm.
Ngày xưa, ông triệu phú Cấp Cô Độc có một người nữ tỳ tên là Rohini. Mẹ của Rohini đã già, nằm ở nhà giã gạo. Ruồi bu quanh, cắn bà như kim châm. Bà kêu con gái: Con ơi, ruồi cắn mẹ đau quá. Đuổi chúng đi giùm mẹ.
Rohini nói: Mẹ chờ con, con sẽ đuổi.
Nó giơ cái chày giã gạo lên, nhắm vào con ruồi đậu trên người mẹ, đập mạnh xuống. Nó muốn giết con ruồi. Nhưng cái chày đập trúng bà mẹ. Bà chết ngay tại chỗ.
Rohini ôm mẹ mà khóc: Mẹ ơi! Người ta báo cho ông triệu phú biết. Ông cho người hỏa táng bà mẹ, rồi đến tinh xá, kể lại toàn bộ câu chuyện cho Đức Phật nghe.
Đức Phật nói: Này gia chủ, đây không phải lần đầu tiên nó giết mẹ mình vì muốn giết ruồi. Thuở trước, nó cũng đã làm như vậy.
Rồi Phật kể chuyện xưa.
Thuở ấy, ở thành Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong nhà một vị triệu phú. Cha mất, Bồ-tát lên thay địa vị của cha. Trong nhà cũng có một người nữ tỳ tên là Rohini. Mẹ của nó nằm ở chỗ giã gạo, bị ruồi cắn, kêu con đuổi ruồi. Nó cũng lấy cái chày, đập con ruồi, giết luôn bà mẹ, rồi ngồi khóc.
Bồ-tát nghe chuyện, nghĩ: Trên đời này, một kẻ thù có trí còn tốt hơn. Rồi Bồ-tát đọc một bài kệ, ý là: thà gặp kẻ thù mà có trí tuệ, còn hơn gặp người thương mình mà ngu si vô trí. Hãy xem Rohini, giết bà mẹ khốn khổ của mình, rồi ngồi than khóc hoài công.
Đức Phật kết lại: Bà mẹ và người con gái ngày ấy, chính là bà mẹ và con gái ngày nay. Còn vị triệu phú, chính là Phật.
Nghe chuyện này, nhiều người sẽ nói: Sao lại so sánh người thương mình với kẻ thù? Kẻ thù thì hại mình. Người thương mình thì muốn tốt cho mình. Sao kẻ thù có trí lại hơn?
Vì kẻ thù có trí, ít ra mình còn đề phòng. Mình biết họ là thù, mình giữ khoảng cách, mình không giao tính mạng mình cho họ. Còn người thương mình mà dại, mình lại giao hết cho họ. Mình nằm yên, mình tin tưởng, mình không đề phòng gì cả. Đến khi cái chày giơ lên, mình mới biết, thì đã muộn.
Rohini không ác. Nó thương mẹ thật. Nó muốn đuổi ruồi cho mẹ đỡ đau thật. Nhưng nó không biết cách. Nó cầm cái chày nặng, đập xuống thân người già yếu, để giết một con ruồi nhỏ. Cái thương của nó là thật. Cái dại của nó cũng là thật. Và cái dại đã giết chết cái thương.
Trong đời, có biết bao cái chày như vậy. Người cha thương con, sợ con khổ, nên làm hết mọi việc cho con, đến khi con lớn không biết làm gì, không chịu được một chút khó khăn. Người mẹ thương con, sợ con bị bắt nạt, nên đến trường gây gổ với bạn của con, làm con mất hết bạn bè. Người chồng thương vợ, sợ vợ mệt, nên giấu vợ chuyện làm ăn thua lỗ, đến khi nhà mất hết, vợ mới biết. Tất cả đều bắt đầu bằng một chữ thương. Và tất cả đều kết thúc bằng một chữ hại.
Thương mà không có trí thì giống như cầm chày đuổi ruồi. Mục đích thì tốt. Cách làm thì sai. Mà cách làm sai thì mục đích tốt cũng không cứu được.
Vậy phải làm sao? Phật dạy trong bài kệ này một điều rất đơn giản: muốn thương ai, trước hết phải học cách thương cho đúng. Đuổi ruồi thì dùng quạt, dùng tay phẩy nhẹ, chứ không dùng chày. Muốn con khỏe thì hỏi bác sĩ trước, chứ không tự hầm thuốc. Muốn giúp người thì hỏi người ta cần gì, chứ không làm theo ý mình rồi bắt người ta phải biết ơn.
Người có trí không phải là người không thương. Người có trí là người thương mà biết dừng lại hỏi: cách này có hại ai không? Có cách nào nhẹ hơn không? Mình đã hiểu đủ chưa, hay mình chỉ đang làm theo cảm xúc của mình?
Câu chuyện của Rohini buồn, nhưng nó là một lời nhắc cho tất cả chúng ta. Trước khi giơ chày lên, dù là vì thương, hãy nhìn lại xem thứ mình cầm trong tay là gì. Nếu nó quá nặng so với việc mình định làm, hãy đặt xuống. Đuổi một con ruồi, không cần đến một cái chày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư