Buổi chợ sớm, có bà cụ gánh hai thúng rau đi bộ mấy cây số. Người ta hỏi sao bà không thuê xe chở cho đỡ cực. Bà cười, bảo gánh quen rồi, rau nhà trồng, bán được bao nhiêu thì bán. Gánh nặng mà mặt nhẹ tênh. Nhìn bà, tôi nhớ tới một con bò đen trong truyện xưa. Nó kéo năm trăm cỗ xe qua sông. Không phải vì nó khỏe hơn bò khác. Mà vì sau lưng nó, có một bà cụ đang chờ.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh làm một con bò. Lúc còn là nghé, người chủ đem nó cho một bà già để trừ tiền ở trọ. Bà nuôi nó như con ruột. Cho ăn cháo, cho ăn cơm, chăm từng bữa. Lớn lên, nó có bộ lông đen láng, hiền lành, đi cùng đàn bò trong làng. Trẻ con trong làng thường nắm sừng, nắm tai, leo lên lưng nó chơi đùa. Người ta gọi nó là con bò đen của bà già.
Một hôm, nó nghĩ: mẹ nuôi mình cực khổ, xem mình như con đẻ. Mình phải làm ra tiền để bà thoát khỏi đời khổ cực này. Từ đó, nó để ý tìm cơ hội. Rồi một hôm, một người chủ trẻ dẫn đoàn lữ hành năm trăm cỗ xe đi tới một khúc sông cạn rất gồ ghề. Bò của đoàn kéo mãi không qua nổi. Cột bao nhiêu con bò lại với nhau cũng không nhúc nhích được một cỗ xe.
Lúc ấy, con bò đen đang đi cùng đàn bò làng tới gần khúc sông. Người chủ trẻ biết xem tướng bò, nhìn thấy nó liền biết đây là con bò giống tốt, có thể kéo được xe qua. Ông ta hỏi những người chăn bò: ai là chủ con bò này? Nếu nó kéo được xe qua, tôi sẽ trả tiền thuê. Người chăn bò đáp: cứ bắt mà cột vào, ở đây không có ai là chủ nó.
Người chủ trẻ cột dây vào mũi bò, kéo đi. Con bò đứng yên, không nhúc nhích. Theo truyện kể, Bồ-tát không đi khi chưa được trả giá. Người chủ trẻ hiểu ý, nói: ta sẽ trả một ngàn đồng, tiền thuê kéo năm trăm cỗ xe, mỗi cỗ xe hai đồng. Nghe vậy, con bò mới chịu đi. Người ta cột nó vào cỗ xe. Chỉ một cái kéo mạnh, nó đưa chiếc xe đầu tiên lên bờ bên kia. Cứ thế, nó kéo hết cả năm trăm cỗ xe qua sông.
Nhưng khi xong việc, người chủ trẻ chỉ trả một đồng cho mỗi xe. Ông ta cột gói năm trăm đồng vào cổ bò, thay vì một ngàn đồng như đã hứa. Con bò nghĩ: người này không trả đúng tiền thuê như đã quyết định. Nay ta không cho đoàn đi nữa. Nó đứng chặn đường trước cỗ xe. Đoàn lữ hành cố dắt xe đi mà không sao đi được. Người chủ trẻ chợt hiểu: hình như nó biết mình trả thiếu tiền. Ông ta bèn gói đủ một ngàn đồng, cột vào cổ bò và nói: đây là tiền thuê của người đã kéo qua.
Con bò mang gói tiền đi về với bà mẹ. Trẻ con trong làng thấy có vật lạ đeo ở cổ bò, chạy tới xem. Nó đuổi chúng ra xa, rồi đi thẳng tới chỗ bà. Vì kéo năm trăm cỗ xe, nó mệt lử, đôi mắt đỏ kè. Bà cụ thấy gói một ngàn đồng ở cổ nó, kêu lớn: con ơi, tiền này con lấy ở đâu ra vậy? Hỏi đám trẻ chăn bò, bà mới biết hết câu chuyện. Bà nói to: con ơi, ta đâu có muốn sống nhờ tiền công con làm được. Sao con lại chịu khổ nhọc như vậy?
Nói xong, bà lấy nước nóng tắm cho nó, thoa dầu khắp thân, cho uống nước, cho ăn đủ thứ đồ ăn ngon. Bà sống với nó cho đến cuối đời. Sau khi kể xong truyện này, bậc Đạo sư đọc bài kệ: Với gánh nặng phải mang, với khúc sông phải qua, chúng cột con bò đen, bò đi kéo gánh nặng! Chỉ có con bò đen mới kéo được gánh nặng ấy. Lúc ấy, bà cụ là Liên Hoa Sắc, còn con bò đen chính là Bồ-tát.
Nghe tới đây, có người sẽ hỏi: con bò làm vậy có phải vì tham tiền không? Không. Nó làm vì thương bà. Cái khác nhau giữa tham và thương nằm ở chỗ tiền đi về đâu. Tiền tham thì giữ cho riêng mình. Tiền thương thì mang về cho người mình thương. Con bò không giữ một đồng nào cho nó. Nó mang hết về đặt vào tay bà. Gánh nặng năm trăm cỗ xe, nó gánh được, vì trong lòng nó có một người để gánh cùng.
Đời mình cũng vậy. Có những việc nặng, mình làm một mình thì đuối. Nhưng nghĩ tới người đang chờ mình ở nhà, tự nhiên chân lại vững. Người mẹ gánh rau ra chợ, người cha làm ca đêm, người con đi làm xa gửi tiền về. Họ không khỏe hơn ai. Họ chỉ có người để thương. Thương là cái sức mạnh lạ lùng nhất. Nó không làm gánh nhẹ đi. Nó làm vai mình cứng hơn.
Nhưng truyện này còn dạy một điều nữa, ít người để ý. Con bò không đi khi chưa thỏa thuận giá. Và khi bị trả thiếu, nó đứng lại, không chịu đi nữa. Nó hiền, nhưng không để người ta trả rẻ mạt công sức của mình. Thương người không có nghĩa là để người ta lợi dụng. Làm việc tốt không có nghĩa là làm không công. Người làm thuê bị trả thiếu mà im lặng, người làm thiện bị xem thường mà vẫn cười, đó không phải là hiền. Đó là tự làm mình rẻ đi.
Con bò dạy ta hai mặt của một đồng tiền. Một mặt là thương: làm vì người mình thương, nặng mấy cũng làm. Một mặt là giữ: biết giá trị của mình, đòi đúng cái đã hứa, không nhận thiếu. Hai mặt ấy không mâu thuẫn nhau. Thương mà không biết giữ, thì sớm muộn cũng kiệt sức. Giữ mà không có thương, thì tiền chỉ là tiền. Con bò đen kéo được năm trăm cỗ xe vì nó có cả hai: lòng thương bà cụ, và sự cứng rắn không chịu bị trả thiếu.
Hôm nay, nếu bạn đang gánh một việc nặng, hãy hỏi mình hai câu. Câu thứ nhất: mình gánh việc này vì ai? Nếu có một người để thương, gánh sẽ vững hơn. Câu thứ hai: người ta có trả đúng giá cho công sức của mình không? Nếu chưa, hãy đứng lại như con bò đen, nói rõ ra. Đừng im lặng mà kéo tiếp. Gánh nặng thì gánh được. Nhưng gánh mà bị xem thường, thì không đáng. Thương mình cũng là một cách thương người. Vì chỉ khi mình còn sức, mình mới thương người ta được lâu dài.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư