Có những người, ở nhà thì hiền như đất. Ra khỏi nhà, gặp chút quyền, chút tiền, bỗng đổi tính. Nói năng lớn tiếng, coi ai cũng dưới mình. Rồi khi hết quyền, hết tiền, lại trở về như cũ. Người ta bảo: chỗ đứng làm đổi tính người. Truyện xưa có một người nô lệ tên Nanda. Anh ta đứng trên chỗ chôn vàng mà mắng chủ của mình. Vàng chưa vào tay, mà tính đã đổi rồi.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình một địa chủ. Bạn của Bồ-tát là một địa chủ lớn tuổi hơn, có vợ trẻ và một đứa con trai nhỏ. Người địa chủ già nghĩ: vợ ta còn trẻ, khi ta chết đi, không biết nàng sẽ lấy ai và tiêu phí hết tài sản, thay vì để lại cho con trai ta. Tốt hơn là chôn tài sản dưới đất. Nghĩ vậy, ông đem theo một người nô lệ trong nhà tên Nanda, đi vào rừng, chôn tài sản vào một chỗ và dặn: này Nanda, sau khi ta chết, hãy báo cho con ta biết chỗ này. Chớ quên khu rừng.
Không lâu sau, người địa chủ già qua đời. Đứa con trai dần lớn lên, đến tuổi thành niên. Mẹ nó nói: con ơi, cha con đem theo nô lệ Nanda, đã chôn giấu tài sản. Hãy bảo nó mang về mà cai quản gia sản. Một hôm, người thanh niên nói với Nanda: này cậu, có phải cha ta đã chôn tài sản không? Nanda đáp: thưa ông chủ, có. Chôn ở đâu? Trong rừng. Vậy chúng ta hãy đi lấy.
Hai người đem cuốc và thúng đi vào rừng, tới chỗ chôn giấu. Người thanh niên hỏi: này cậu, tài sản ở đâu? Nanda leo lên, đứng ngay trên chỗ đã chôn tài sản. Vừa đứng lên đó, lòng kiêu mạn nổi lên. Nó mắng nhiếc chàng thanh niên: đi đi! Đứa con hư, đứa con nô lệ. Từ đâu ngươi có được tài sản này? Nghe những lời ác ấy, chàng thanh niên làm như không nghe gì, chỉ nói: thôi chúng ta đi về. Rồi hai người cùng về.
Sau hai ba ngày, cả hai lại đi. Nhưng Nanda lại mắng chửi như cũ. Chàng thanh niên không nói ác ngữ lại với nó. Về nhà, chàng suy đi nghĩ lại: người nô lệ này, khi đi thì có ý định báo cho ta biết tài sản. Nhưng đến đó, lại mắng nhiếc ta, chẳng biết vì lý do gì? À, cha ta có người bạn địa chủ, hãy đến hỏi vị ấy. Chàng thanh niên đi đến gặp Bồ-tát, trình bày tất cả sự việc và hỏi: thưa ngài, vì lý do gì mà tại chỗ Nanda đứng mắng nhiếc con, lại là chỗ cha con chôn tài sản thừa tự?
Bồ-tát đáp: này con, khi Nanda mắng chửi con, con chỉ nên nói: này người nô lệ, ngươi mắng chửi ai vậy? Rồi kéo nó ra, lấy cuốc đào chỗ ấy, lấy tài sản thừa tự của gia đình, bảo người nô lệ nhấc lên và mang về nhà. Nói vậy xong, Bồ-tát đọc bài kệ: Nghĩ rằng là chỗ chôn đống vàng và nữ trang, chỗ nô tỳ hạ sanh tên là Nan-da-ka đang đứng và la to những lời lẽ thô bạo. Chàng thanh niên đảnh lễ Bồ-tát, về nhà, đưa Nanda đi đến chỗ chôn giấu. Làm đúng theo lời khuyên, chàng lấy được tài sản thừa tự của gia đình, làm các công đức như bố thí, cho đến khi mạng chung.
Bậc Đạo sư kết lại: lúc bấy giờ, Nanda là đệ tử của Xá-lợi-phất, còn người địa chủ có trí chính là Ta. Thì ra, câu chuyện không chỉ kể về một người nô lệ. Nó kể về một người đệ tử, ở một chỗ thì hiền lành dễ bảo, ở một chỗ khác thì kiêu mạn cứng đầu. Tính người đổi theo chỗ đứng. Đứng ở chỗ thấp, thì khiêm tốn. Đứng trên chỗ có vàng, thì tưởng mình là chủ của vàng.
Đời mình, chuyện này xảy ra hoài. Có người làm nhân viên thì lễ phép, lên làm sếp thì quát tháo. Có người nghèo thì tử tế, trúng số thì coi khinh bạn cũ. Có người ở nhà thì hiền, ra đường có chút quyền thì hống hách. Vàng chưa vào tay mà tính đã đổi. Quyền chưa chắc mà giọng đã lớn. Cái làm người ta đổi tính không phải là vàng, mà là cảm giác mình đang đứng trên một thứ quý giá. Đứng trên vàng, người ta tưởng mình cũng quý như vàng.
Nhưng điều hay nhất trong truyện này không phải là Nanda. Mà là chàng thanh niên. Nghe mắng mà không mắng lại. Bị chửi mà không chửi lại. Chàng không cãi nhau với một người đang say. Vì người đang say quyền, say vàng, có nói gì cũng không nghe. Chàng làm một việc khôn hơn: về hỏi người có trí. Rồi làm đúng theo lời chỉ, lặng lẽ đào lên tài sản. Không cần thắng trong cuộc cãi nhau. Chỉ cần lấy được cái thuộc về mình.
Người trí trong truyện dạy ta một cách xử sự rất thực tế. Khi ai đó đang đứng trên chỗ cao mà mắng mình, đừng đứng dưới mà cãi. Cãi với người say chỉ làm mình mệt. Hãy kéo họ ra khỏi chỗ ấy. Nghĩa là đừng tranh luận khi đối phương đang say men quyền lực. Hãy đổi chỗ đứng, đổi thời điểm, đổi cách làm. Vàng vẫn ở đó. Việc vẫn phải làm. Chỉ là đừng làm khi người ta đang la hét.
Và cũng nên soi lại chính mình. Mình có bao giờ là Nanda không? Có lúc nào mình vừa có chút tiền, chút chức, chút tiếng khen, đã nói năng khác đi không? Có lúc nào mình đứng trên một thứ gì đó, rồi tưởng mình cao hơn người khác không? Nếu có, hãy nhớ: vàng chôn dưới đất vẫn là vàng của người khác. Chỗ đứng không làm mình cao lên. Chỉ có cách mình đối xử với người khác mới cho biết mình là ai.
Truyện Nanda dạy hai bài học, một cho người bị mắng, một cho người đang đứng cao. Người bị mắng: đừng cãi với người đang say, hãy hỏi người có trí, rồi làm đúng việc. Người đang đứng cao: coi chừng, chỗ đứng có thể làm mình quên mất mình là ai. Vàng là vàng. Người là người. Đừng để một đống vàng chôn dưới chân làm mình tưởng mình là chủ của cả khu rừng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư