Có những người sống chung với nhau mà như sống với thời tiết. Sáng nắng, chiều mưa, tối giông bão. Hôm nay người kia vui vẻ, mình cũng vui. Ngày mai người kia cau có, mình cũng buồn. Cả đời mình cứ chạy theo từng cơn của người khác, không có một ngày yên.
Ngày xưa, ở thành Xá-vệ, có một nam cư sĩ thọ Tam quy và Ngũ giới, là đệ tử thuần thành của Phật, Pháp, Tăng. Nhưng vợ người này tính tình thất thường. Vào những ngày nàng phạm lỗi lầm, nàng nhu mì nhẫn nhục như một nữ tỳ. Còn những ngày nàng không phạm tội gì, nàng lại lên mặt bà chủ nhà, hay giận dữ và khắc nghiệt.
Người chồng không sao hiểu nổi vợ mình. Nàng làm khổ chồng đến độ bảy tám ngày liền, chàng không đến yết kiến đức Phật được.
Một hôm, chàng mang hương hoa đến tinh xá, đảnh lễ xong, ngồi xuống. Đức Phật hỏi: sao bảy tám ngày qua ông không đến hội kiến Như Lai?
Chàng thưa: bạch Thế Tôn, vợ con có ngày thì dễ bảo như một tỳ nữ, ngày khác thì hay giận dữ khắt khe như một bà chủ. Con không làm sao hiểu vợ con được. Chính vì vợ con làm phiền lòng con đến độ con không đến hầu đức Thế Tôn lâu nay.
Đức Phật bảo: này cư sĩ, ông đã được các bậc hiền trí từ xưa nói cho biết rằng thật khó hiểu được bản tính nữ nhân. Nhưng vì các tiền kiếp đã trở nên lẫn lộn trong trí ông nên ông không nhớ nổi.
Rồi Ngài kể một câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát làm một vị giáo sư danh tiếng, có năm trăm thanh niên Bà-la-môn theo học. Trong số đó, có một thanh niên từ phương xa đến, đã yêu một thiếu nữ và cưới nàng làm vợ.
Chàng sống ở Ba-la-nại mà không thể đến hầu sư phụ hai ba lần liền. Vì vợ chàng cũng như người vợ trong chuyện hiện tại. Ngày nào nàng phạm lỗi, nàng ra vẻ nhu mì như một tỳ nữ. Ngày nào không làm gì sai, nàng lên mặt một bà chủ hay nóng giận, khắc nghiệt. Chồng nàng không hiểu nổi tính nàng, chán nản, bực mình, khổ sở đến độ không đến hầu sư phụ.
Bảy tám ngày sau, chàng lại đến hội kiến ngài. Bồ-tát hỏi tại sao lâu nay vắng mặt. Chàng kể hết mọi chuyện.
Bồ-tát bảo: này cậu trai, vào ngày lầm lỗi, đàn bà tỏ ra khúm núm trước mặt chồng và nhẫn nhục như bọn tỳ nữ. Còn ngày nào không lầm lỗi, họ tỏ ra cứng đầu bướng bỉnh với cả phu quân. Vậy cậu không nên quan tâm đến những sở trường sở đoản của họ làm gì.
Nói vậy xong, Bồ-tát ngâm kệ để khích lệ đệ tử:
Chàng tưởng má hồng yêu mến chăng? Này chàng trai hỡi, chớ vui mừng! Tưởng là nàng chẳng yêu chàng nữa? Nhẫn nại mà thôi, chớ oán hờn. Lòng dạ đàn bà ai hiểu được, Như bầy cá lội nước tung tăng!
Từ đó, chàng chẳng còn quan tâm đến tính thất thường của nàng nữa. Còn nàng, khi nghe nói nết hạnh kém cỏi của mình đã đến tai Bồ-tát, thì bỏ ngay thói hư tật xấu kia, không còn tái phạm.
Phần người vợ của nam cư sĩ ở Xá-vệ cũng vậy. Nàng tự nhủ: người ta bảo là đức Phật đã hiểu rõ thói hư tật xấu của mình rồi. Từ đó nàng không còn sai phạm như trước kia.
Khi pháp thoại chấm dứt, đức Phật thuyết giảng các Sự thật. Vị nam cư sĩ đắc quả Dự lưu.
Câu chuyện này nghe qua tưởng là chuyện vợ chồng ngày xưa. Nhưng thật ra nó là chuyện của tất cả chúng ta.
Ai trong đời mà chẳng có một người thân tính tình thất thường. Hôm nay ngọt ngào, mai đã cau có. Hôm nay khen mình, mai đã chê mình. Mình sống với người ấy mà cứ như đi trên dây. Không biết hôm nay sẽ ra sao.
Cái khổ không nằm ở chỗ người kia thất thường. Cái khổ nằm ở chỗ mình chạy theo. Người kia vui thì mình vui. Người kia giận thì mình giận. Người kia lạnh nhạt thì mình buồn. Mình giao cả tâm trạng của mình cho người khác giữ.
Bồ-tát dạy đệ tử một chữ: nhẫn nại. Không phải nhẫn nại để chịu đựng mãi. Mà nhẫn nại để đừng phản ứng theo từng cơn. Người kia lên thì mình đừng lên theo. Người kia xuống thì mình đừng xuống theo. Giữ lòng mình yên, rồi mọi chuyện sẽ qua.
Và có một điều lạ trong chuyện: khi người chồng không còn quan tâm đến tính thất thường của vợ nữa, thì người vợ tự sửa mình. Khi vị cư sĩ không còn để vợ làm phiền lòng nữa, người vợ cũng bỏ thói hư.
Người ta chỉ thay đổi khi thấy mình không còn điều khiển được người khác bằng tính khí của mình. Còn mình cứ chạy theo từng cơn, người kia càng có cớ để thất thường. Vì thất thường có tác dụng. Nó làm mình khổ. Nó làm mình vắng mặt bảy tám ngày. Nó làm mình mất cả buổi đi nghe pháp.
Cho nên, muốn người thân bớt thất thường, đừng bắt họ thay đổi. Hãy thay đổi mình trước. Đừng chạy theo từng cơn của họ nữa. Giữ lòng bình thản. Rồi họ sẽ tự thấy: cái trò ấy không còn hiệu quả nữa.
Trong nhà nào cũng có lúc vợ chồng trái tính. Người này nóng, người kia lạnh. Người này hay giận, người kia hay buồn. Không ai hiểu hết được lòng người khác. Ngay cả vợ chồng sống với nhau mấy chục năm, vẫn có lúc không hiểu nhau.
Không hiểu thì thôi. Đừng cố hiểu cho bằng được. Chỉ cần nhẫn nại, đừng oán hờn. Như bầy cá lội nước tung tăng, lòng người cứ thế mà trôi. Mình đứng trên bờ mà nhìn, đừng nhảy xuống nước mà bơi theo.
Giữ được lòng mình yên, thì nhà mới yên. Nhà yên thì mới có thời gian mà tu tập, mà làm việc thiện, mà sống cho ra sống.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư