Có những người nói rất hay. Nói về mình thì hay nhất. Họ kể về tài năng của mình, về gia thế của mình, về những việc mình đã làm. Nghe thì tưởng họ là người phi thường. Đến khi việc thật tới, mới biết họ chỉ giỏi nói.
Ngày xưa, ở Kỳ Viên, có một vị Tỷ-kheo hay khoác lác. Vị ấy thường tụ họp các Tỷ-kheo lại mà nói: không có dòng họ nào bằng dòng họ chúng tôi. Không có gia đình nào giàu bằng gia đình chúng tôi. Nô tỳ nhà chúng tôi chỉ ăn cơm gạo thơm và thịt, mặc áo vải Kàsi, bôi son phấn Kàsi. Riêng tôi vì xuất gia nên phải ăn món hèn mạt, mặc vải thô xấu như vậy.
Vị ấy nói mãi giữa các Tỷ-kheo trưởng lão, trung niên, tân học. Nhưng một vị Tỷ-kheo khác sau khi điều tra gia cảnh của vị ấy, nói cho mọi người biết sự thật: tất cả đều là khoác lác, lừa dối.
Đức Phật bảo: không phải chỉ hôm nay vị ấy nói khoác. Thuở trước, vị ấy cũng đã nói khoác và lừa dối rồi. Rồi Ngài kể một câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn phương Bắc. Ngài học ba tập Vệ-đà và mười tám nghề với một giáo sư trứ danh ở Takkasilà, trở thành nhà hiền trí Tiểu xạ thủ, nghĩa là người bắn cung giỏi.
Nhưng Bồ-tát có một nỗi khổ: ngài là người lùn, nhỏ bé, hơi còm. Ngài nghĩ: nếu ta đến nhà vua nào, vua sẽ nói: với thân hình lùn như ngươi, chúng ta sẽ làm gì? Vậy ta hãy tìm một người đàn ông đẹp trai, cao to, làm cái gốc, núp sau lưng nó mà sống.
Ngài đi đến khu thợ dệt, thấy một người thợ dệt to lớn tên là Bhimasena. Ngài hỏi: bạn tên gì? Người ấy đáp: tôi tên Bhimasena. Ngài hỏi: sao anh đẹp trai, đầy đủ như vậy mà làm nghề hèn hạ này? Người ấy đáp: vì không có nghề nào khác để kiếm sống.
Bồ-tát bảo: này bạn, chớ làm nghề này nữa. Không có người nào bắn cung giỏi như ta trong khắp xứ Diêm-phù-đề. Nếu bạn cùng ta đi đến nhà vua nào, khi vua lắc đầu nói: một người lùn như vậy, chúng tôi sẽ làm gì được? Thì bạn hãy nói: tôi biết bắn cung! Nhà vua sẽ trả lương cho bạn. Ta sẽ làm việc thay bạn, sống núp bóng sau lưng bạn.
Người thợ dệt chấp thuận. Hai người đi đến Ba-la-nại, vào yết kiến vua. Bhimasena nói: tôi là người bắn cung tài giỏi. Toàn cõi Diêm-phù-đề, không có người nào bắn cung như tôi. Vua hỏi: ngươi lấy bao nhiêu? Người ấy đáp: nửa tháng một ngàn. Vua hỏi: còn người này đi với ngươi là ai? Người ấy đáp: đó là đứa bé hầu cung.
Từ đó, Bhimasena và Bồ-tát phục vụ nhà vua. Mọi công việc đều do Bồ-tát làm cả. Nhưng tiền công và danh tiếng đều về tay Bhimasena.
Một hôm, có một con cọp chặn đường, bắt người ăn thịt. Vua gọi Bhimasena đi bắt cọp. Bhimasena về nhà hỏi Bồ-tát. Bồ-tát dạy: bạn chớ đi một mình. Hãy tụ họp dân làng, đem theo một hai ngàn cây cung. Khi cọp dậy, bạn trốn vào lùm cây nằm sát xuống. Dân làng sẽ bắn cọp chết. Khi cọp chết, bạn lấy răng cắn đứt một dây leo, nắm đầu dây, đi đến gần con cọp mà nói: ai đã giết con cọp này? Ta định cột nó mà dắt về. Dân làng sợ hãi, sẽ hối lộ bạn nhiều tiền, xin bạn đừng báo cho vua biết.
Bhimasena làm đúng như vậy. Cọp chết, dân làng tưởng cọp do Bhimasena giết, vua thưởng cho rất nhiều tiền.
Lại một hôm, có một con trâu chặn đường phá hại. Bhimasena làm theo cách cũ, giết được trâu, lại được thưởng nhiều tiền. Anh ta trở thành có quyền hành lớn. Say mê quyền thế, anh ta khinh thường Bồ-tát, nói: ta sống đâu có cần ngươi? Ngươi tưởng ngươi là kẻ nào vậy?
Ít lâu sau, một vị vua thù địch bao vây Ba-la-nại, đưa tối hậu thư: hoặc giao thành, hoặc đánh. Vua sai Bhimasena ra giao chiến.
Bhimasena mặc áo giáp, ngồi trên lưng voi cũng mang áo giáp. Bồ-tát sợ Bhimasena bị giết, cũng mặc áo giáp ngồi nép sau lưng anh ta. Voi đi ra khỏi cửa thành, đến bãi chiến trường. Bhimasena nghe tiếng trống trận, run sợ. Bồ-tát lấy dây cột anh ta lại cho khỏi rơi khỏi lưng voi.
Nhưng khi thấy bãi chiến trường, Bhimasena quá run rẩy, sợ chết, đến mức mất hết tự chủ ngay trên lưng voi. Bồ-tát nói: Bhimasena trước kia không phù hợp với Bhimasena hiện tại. Trước ngươi tự cho là chiến sĩ đánh trận. Nay ngươi chỉ có tài làm xấu mặt trên lưng voi.
Nói xong, Bồ-tát đọc bài kệ:
Trước ngươi nói khoác lác, Nay ngươi chảy nước hôi, Hai Bhi-ma-se-na Đâu có phù hợp nhau. Đây là lời quyết chiến, Và đây ngươi thảm bại.
Rồi Bồ-tát đỡ Bhimasena xuống lưng voi, bảo anh ta rửa ráy rồi về nhà. Còn ngài xông vào chiến trận, hét lớn, đánh tan đội quân, tóm cổ vua thù địch giải về cho vua Ba-la-nại. Vua thưởng cho Bồ-tát danh vọng lớn. Từ đấy, hiền trí Tiểu xạ thủ được biết tiếng khắp nước. Còn Bhimasena, vua cho tiền công rồi đưa về trú xứ cũ.
Đức Phật kết luận: lúc ấy, Bhimasena là vị Tỷ-kheo nói khoác, còn vị hiền trí Tiểu xạ thủ là Ta vậy.
Câu chuyện này buồn cười mà thấm. Một anh thợ dệt to lớn, đẹp trai, nói mình bắn cung giỏi nhất thiên hạ. Người ta tin. Vua tin. Dân làng tin. Tiền thưởng cứ về tay anh ta. Nhưng thật ra, anh ta không bắn được một mũi tên nào. Tất cả đều do một người lùn bé nhỏ đứng sau lưng làm thay.
Đến khi trận thật tới, không còn ai làm thay được nữa, anh ta lộ nguyên hình. Trống trận vừa nổi, anh ta đã run rẩy, mất hết tự chủ. Cái miệng khoác lác bao nhiêu, cái thân hèn nhát bấy nhiêu.
Trong đời mình, ta gặp nhiều Bhimasena lắm. Người khoe mình giỏi, mình giàu, mình quen biết lớn. Người nhận công của người khác về mình. Người đứng trước nhận thưởng, mà việc thì người khác làm sau lưng.
Nhưng trận thật thì không nói dối được. Việc thật tới thì khoác lác không cứu được ai. Đến lúc ấy, chỉ có người làm thật mới đứng vững được. Còn người chỉ giỏi nói thì sẽ run rẩy như Bhimasena trên lưng voi.
Ngược lại, cũng có những người như Bồ-tát trong chuyện. Nhỏ bé, lùn, không ai để ý. Nhưng việc gì cũng làm được. Cọp cũng giết được. Trâu cũng trị được. Giặc cũng đánh tan được. Người ấy không cần khoe. Vì việc làm của người ấy tự nói lên tất cả.
Cho nên, đừng tin lời người ta nói về mình. Hãy nhìn việc người ta làm. Đừng khoe mình giỏi. Hãy làm giỏi rồi để người khác tự thấy.
Và nếu mình đang là Bhimasena, đang hưởng công của người khác, thì hãy nhớ: sẽ có một ngày trận thật tới. Ngày ấy, không còn ai đứng sau lưng mình nữa. Lúc ấy, mình sẽ ra sao?
Còn nếu mình đang là người lùn bé nhỏ đứng sau lưng người khác, đừng buồn. Cứ làm việc của mình cho tốt. Đến trận thật, mọi người sẽ biết ai mới là người bắn cung giỏi nhất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư