Có những thứ mất rồi, tìm lại được. Có những thứ mất rồi, không bao giờ tìm lại được nữa.
Tiền mất thì kiếm lại được. Nhà mất thì xây lại được. Chồng mất thì lấy chồng khác được. Con mất thì sinh con khác được. Nhưng có một thứ, mất rồi là mất hẳn. Không có cái thứ hai để thay thế.
Ngày xưa, ở nước Kosala, có ba người đang cày ruộng ở ven rừng. Cùng lúc ấy, một bọn cướp phá hại dân chúng trong rừng rồi đang đào tẩu. Các nạn nhân chạy vào rừng tìm bọn cướp mà không thấy, đến chỗ ba người cày ruộng thì la lên: đây là bọn sơn tặc giả dạng nông phu!
Thế là họ kéo cả ba người đến trình vua Kosala.
Lúc bấy giờ, có một người đàn bà ở thôn quê đến cung vua, khóc than kể lể thảm thiết, xin có được cái gì đó để che thân. Nghe tiếng kêu than, nhà vua ra lệnh ban cho nàng một tấm áo. Nhưng nàng từ chối, bảo rằng đấy không phải là thứ nàng muốn xin.
Thị nữ của vua trở lại trình rằng người đàn bà ấy không cần áo quần mà cần một tấm chồng. Vua truyền đưa nàng vào chầu, hỏi có phải nàng muốn kiếm chồng thật chăng.
Nàng đáp: tâu Đại vương, đúng thế. Vì người chồng mới thực sự là vật che thân cho đàn bà. Còn người đàn bà nào không có chồng thì dù cho nàng ấy mặc áo quần đáng giá cả ngàn đồng tiền, cũng chẳng khác gì mình trần thân trụi!
Để làm cho lý lẽ thêm vững, nàng ngâm một câu tục ngữ:
Khác nào đất nước vì vua, Chẳng khác dòng sông suối cạn khô, Cũng vậy mình trần thân lại trụi Vì không tùng trúc cạnh đào tơ!
Vua hài lòng với lời giải đáp ấy, bèn hỏi mối liên hệ giữa nàng với ba người kia ra sao. Nàng đáp: một người là chồng nàng, một người là con trai nàng.
Vua bảo: này, hãy nhận lấy một đặc ân của trẫm. Trẫm sẽ ban cho nàng một trong ba người ấy. Nàng chọn người nào?
Nàng đáp: tâu Đại vương, nếu tiện thiếp còn sống, tiện thiếp có thể lấy chồng khác, sinh con khác. Song nay cha mẹ thiếp đã mất rồi, chẳng bao giờ thiếp có anh em nào khác nữa. Vậy tâu Đại vương, thiếp xin chọn người anh.
Nhà vua đẹp ý với nàng, bèn thả cả ba người. Chính người đàn bà này là phương tiện cứu nguy cho ba người đàn ông.
Khi Tăng chúng biết chuyện, khen ngợi người đàn bà ấy trong Chánh pháp đường. Đức Phật bước vào, hỏi Tăng chúng đang bàn luận chuyện gì. Được kể lại, Ngài bảo: đây không phải là lần đầu tiên người đàn bà này cứu nguy cho ba mạng sống ấy. Ngày xưa cũng vậy.
Rồi Ngài kể một câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, ba người đàn ông cày ruộng ở ven rừng, và mọi chuyện xảy ra như chuyện trên.
Khi được vua hỏi muốn chọn người nào trong ba người, nàng đáp:
Tâu Đại vương, Đại vương có thể gia ân ban cho tiện thiếp cả ba người chăng?
Vua đáp: không, trẫm không thể.
Nàng nói: vậy nếu tiện thiếp không thể xin tha cả ba, thì mong Đại vương ban cho thiếp người anh trai.
Vua đáp: hãy nhận lấy người chồng hay con trai của nàng đi, chứ anh trai thì có quan hệ gì?
Người đàn bà đáp: hai người kia có thể thay thế được, chứ anh trai thì không bao giờ có nữa.
Nói vậy xong, nàng ngâm khúc hát:
Tìm kiếm chồng con thật dễ dàng, Tha hồ chọn chúng, đứng đầy đường, Song tìm đâu được người anh nữa, Dù khổ đau cho đến đoạn trường?
Vua đẹp ý, phán: nàng ấy nói chí lý! Vua bèn ra lệnh đưa ba người đàn ông từ ngục thất đến giao cho người đàn bà. Nàng đưa cả ba người ra về.
Đức Phật kết luận: chính người đàn bà này thuở xưa đã có lần cứu mạng cho cả ba người đàn ông.
Câu chuyện này ngắn mà sâu. Một người đàn bà thôn quê, không học hành gì cao, đứng trước vua mà nói được một câu làm vua phải thả cả ba người.
Câu ấy là: thứ thay thế được thì không quý bằng thứ không thay thế được.
Chồng có thể lấy người khác. Con có thể sinh người khác. Nhưng anh em ruột thì chỉ có một. Cha mẹ đã mất rồi, lấy đâu ra một người anh nữa? Anh em là máu mủ từ một cha một mẹ mà ra. Mất rồi, cả đời không tìm lại được.
Người đời thường làm ngược lại. Cái gì thay thế được thì giữ khư khư. Cái gì không thay thế được thì xem thường. Vợ chồng cãi nhau vì tiền, vì nhà, vì những thứ kiếm lại được. Anh em ruột từ nhau vì đất đai, vì một miếng ruộng, vì những thứ chia lại được. Rồi đến lúc mất nhau mới biết: đất còn đó, tiền còn đó, mà anh em thì không còn nữa.
Người đàn bà trong chuyện không xin vua tha cho chồng mình. Cũng không xin tha cho con mình. Nàng xin tha cho anh mình. Không phải vì nàng không thương chồng con. Mà vì nàng hiểu: chồng con, nàng còn có thể có lại. Anh trai thì không.
Và cũng vì nàng chọn như vậy, vua mới thả cả ba. Vua thấy nàng nói chí lý, vua đẹp ý, vua cho cả ba. Người khôn ngoan chọn đúng thứ quý nhất, thì thường được cả những thứ khác theo.
Trong đời mình, ta cũng hay phải chọn. Giữ cái này hay giữ cái kia. Nhiều khi ta chọn sai. Ta giữ cái dễ kiếm mà bỏ cái khó kiếm. Ta giữ cái thay thế được mà bỏ cái không thay thế được.
Cha mẹ già là không thay thế được. Anh em ruột là không thay thế được. Sức khỏe là không thay thế được. Thời gian bên nhau là không thay thế được. Còn tiền bạc, nhà cửa, chức tước, danh vọng, mất rồi đều kiếm lại được.
Người đàn bà thôn quê dạy ta một bài học: trước khi chọn, hãy hỏi mình một câu. Cái này mất rồi, có tìm lại được không? Nếu tìm lại được, thì nó chưa phải là quý nhất. Nếu không tìm lại được, thì hãy giữ lấy nó bằng mọi giá.
Và cũng đừng đợi đến lúc đứng trước vua, đứng trước cửa tử, mới nhớ ra điều ấy. Hãy nhớ ngay hôm nay, khi anh em mình còn ngồi chung một mâm cơm. Khi cha mẹ mình còn gọi điện cho mình mỗi tối. Khi người thân của mình còn ở ngay bên cạnh.
Thứ không thay thế được, quý nhất, thường lại là thứ ta xem thường nhất. Vì nó ở đó mỗi ngày, nên ta tưởng nó sẽ ở đó mãi. Đến khi nó mất, ta mới biết mình đã chọn sai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư