Có những năm trời hạn, ruộng đồng nứt nẻ, ao hồ cạn trơ đáy. Người nông dân nhìn trời mà thở dài, vì mưa hay không mưa không phải là chuyện của riêng ai. Cá dưới ao cũng vậy. Khi nước rút, cá mắc cạn trong bùn, quạ và diều hâu bay đến mổ lấy mà ăn. Cảnh ấy, ai từng sống ở quê đều biết: thiên nhiên lúc hiền thì nuôi sống muôn loài, lúc dữ thì chẳng chừa một ai.
Một thời, tại nước Kosala, trời không mưa, mùa màng khô héo, ngay cả hồ ở tinh xá Kỳ Viên cũng cạn nước. Các loài cá, loài rùa chui vào bùn nằm mắc cạn, quạ đến mổ chúng đang còn vùng vẫy. Đức Phật thấy cảnh ấy, với lòng từ, Ngài nghĩ: hôm nay, ta phải làm mưa. Ngài tắm rửa xong, đi khất thực như thường lệ, rồi trên đường về, Ngài đứng trên tầng cấp của hồ Kỳ Viên và bảo Tôn giả A-nan đem áo tắm đến. A-nan thưa: bạch Thế Tôn, hồ đã cạn, chỉ còn bùn. Đức Phật đáp: Phật lực rất lớn, hãy đem áo tắm lại.
Ngài đứng trên tầng cấp, quấn áo tắm quanh mình và nói: ta sẽ tắm ở hồ Kỳ Viên. Lúc ấy, ngai của Thiên chủ Đế Thích trở nên nóng. Đế Thích biết nguyên do, liền gọi thần mưa thần mây mà bảo: bậc Đạo Sư đang đứng trên tầng cấp, muốn tắm ở hồ Kỳ Viên, hãy cho mưa đổ xuống khắp nước Kosala. Mây kéo đến, lớn dần như sân đập lúa, rồi như một trăm, một ngàn sân đập lúa, sấm chớp nổi lên, mưa đổ xuống như dòng nước lớn. Trong giây lát, nước ngập đầy hồ. Đức Phật tắm xong, mặc y, trở về tinh xá.
Chiều hôm ấy, các Tỳ-kheo ngồi bàn với nhau về lòng từ bi, nhẫn nhục của Đức Phật: khi mùa màng khô héo, khi cá rùa gặp khổ lớn, vì lòng thương xót muốn cứu chúng thoát khổ, Ngài đã làm mưa xuống khắp xứ. Đức Phật nghe được, liền nói: này các Tỳ-kheo, không phải chỉ nay Như Lai mới làm mưa cho đại chúng khỏi mệt mỏi. Thuở xưa, khi sanh làm thú vật, khi làm vua loài cá, Như Lai cũng đã làm trời mưa rồi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở trước, cũng tại chỗ hồ Kỳ Viên ấy, có một hồ chằng chịt những cây leo. Bồ-tát sanh ra làm con cá, sống với đàn cá vây quanh. Cũng như nay, trời không mưa, ao hồ cạn nước, cá rùa mắc cạn trong bùn, quạ đến mổ mà ăn. Bồ-tát thấy bà con mình gặp nạn, tự nghĩ: ngoài ta ra, không một ai khác có thể cứu chúng thoát khỏi cảnh khổ này. Ta hãy nói lên một lời chân thật, khiến trời mưa, và giải thoát bà con ta khỏi cảnh khổ phải chết này.
Bồ-tát rẽ bùn đen ra làm hai, trồi lên. Đó là một con cá lớn, đen đủi vì bùn, như một cái hộp làm bằng lõi cây mun. Bồ-tát mở mắt như hòn ngọc được rửa sạch, nhìn lên trời, và nói với Pajjuna, vua chư Thiên: này bạn Pajjuna, ta đau khổ vì bà con ta. Khi ta, một bậc giữ giới, bị đau buồn, làm sao bạn lại không làm trời mưa? Vì ta, dầu sanh ra trong loài phải ăn thịt bà con, từ thuở ban đầu là con cá nhỏ, ta cũng không bao giờ ăn một con cá chỉ bằng hột gạo, cũng không bao giờ đoạt mạng sống của một sanh vật khác. Với sự thật này, hãy làm cho trời mưa và giải thoát bà con ta thoát khỏi đau khổ!
Rồi Bồ-tát đọc lên bài kệ, đại ý rằng: hãy nổi sấm lên, hỡi Pajjuna, hãy chặn đứng loài quạ gây tai hại, hãy làm cho quạ phải sầu muộn, và giúp ta khỏi sầu bi. Lời vừa dứt, mưa lớn đổ xuống toàn nước Kosala, giải thoát đại chúng khỏi đau khổ vì phải chết. Sau khi kể xong, Đức Phật nhận diện: thời ấy, đàn cá là hội chúng của Đức Phật, vua chư Thiên Pajjuna là Tôn giả A-nan, và vua loài cá là Ta vậy.
Câu chuyện này có hai điều đáng nhớ. Điều thứ nhất là lời nói chân thật chỉ có sức mạnh khi đời sống đi kèm với nó. Con cá không cầu mưa bằng lời suông, mà bằng cả một đời giữ giới: dù sanh làm loài ăn thịt, nó chưa từng ăn một con cá nhỏ bằng hột gạo, chưa từng đoạt mạng một sanh vật nào. Lời nói ấy vì vậy mà nặng. Người ta thường nghĩ muốn giúp đời thì phải có quyền, có tiền. Câu chuyện này nhắc rằng có một thứ quyền lực khác, âm thầm hơn: sống đúng với điều mình nói, thì lời nói của mình mới có trọng lượng.
Điều thứ hai là tấm lòng của người đứng đầu. Con cá lớn không lo cho riêng mình. Nó nằm trong bùn như mọi con cá khác, cũng khát nước, cũng đau đớn như mọi con cá khác. Nhưng nó nghĩ đến cả đàn trước khi nghĩ đến mình. Nó rẽ bùn mà trồi lên, ngẩng đầu mà kêu lên. Trong gia đình, trong xóm làng, trong công ty, lúc khó khăn nhất, người ta nhận ra ai là người đứng đầu không phải bằng chức vụ, mà bằng việc người ấy có dám ngẩng đầu lên vì mọi người hay không.
Ngày nay, chúng ta ít có dịp cầu mưa, nhưng ai cũng có lúc thấy người thân, đồng nghiệp, xóm làng của mình đang mắc cạn trong bùn của khổ đau. Có người chọn cách quay đi, có người đứng nhìn, có người mổ thêm một nhát như con quạ. Con cá lớn dạy một cách khác: hãy sống cho ngay thẳng, rồi dùng chính đời sống ngay thẳng ấy mà cất tiếng nói. Lời chân thật, khi đi cùng với một đời sống chân thật, có thể làm nên những điều mà tiền bạc và quyền lực không làm được. Như một cơn mưa giữa mùa hạn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư