Có một kiểu khổ rất oan ức: mình không làm gì sai, nhưng người khác làm sai, rồi mình ôm lấy cái sai ấy mà khổ. Vợ ngoại tình, chồng khổ. Con hư hỏng, cha mẹ khổ. Bạn bè phản bội, mình khổ. Người làm sai thì vẫn sống nhởn nhơ, còn người không làm sai thì mất ăn mất ngủ, giận dữ, oán hận, đến mức không còn làm được việc gì nữa. Khổ như vậy, có đáng không?
Ngày xưa, cũng tại thành Xá-vệ, có một nam cư sĩ như trong chuyện trước. Người này, trong lúc tìm hiểu, đã biết chắc chắn về sự hư hỏng của vợ mình, liền cãi vã với nàng, kết quả là người ấy bực bội đến độ bảy tám ngày liền không đến yết kiến bậc Đạo Sư.
Một ngày kia, chàng đến tinh xá, đảnh lễ đức Thế Tôn và ngồi xuống. Khi được hỏi tại sao chàng vắng mặt bảy tám ngày qua, chàng đáp: bạch đức Thế Tôn, vợ con hư hỏng khiến con quá phiền lòng về việc ấy đến độ không đến đây được.
Đức Phật bảo: này cư sĩ, ngày xưa người hiền thiện đã khuyên ông đừng buồn giận vì thói hư tật xấu của đàn bà mà phải giữ lòng bình thản; tuy vậy, ông đã quên chuyện này vì vòng luân hồi sinh tử đã che mắt ông. Nói vậy xong, theo lời thỉnh cầu của vị cư sĩ, Ngài kể một câu chuyện quá khứ.
Thuở ấy, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là một vị giáo sư tiếng tăm lừng lẫy khắp nơi, như trong chuyện trước. Một đệ tử của ngài biết được vợ mình hư hỏng, lấy làm phiền muộn về điều khám phá trên, đến độ lánh mặt đi vài ngày. Nhưng một ngày kia, được vị giáo sư hỏi thăm lý do vắng mặt, chàng liền thổ lộ tâm sự của mình. Sau đó vị giáo sư bảo: này con, chẳng có gì riêng tư trong bọn đàn bà cả. Họ là của chung cho mọi người đấy. Vì vậy khi người trí biết được nhược điểm của họ, các vị ấy không tức giận vì họ nữa.
Nói vậy xong, ngài ngâm kệ này để khích lệ tinh thần đệ tử:
Khác gì xa lộ, các dòng sông, Nhà trọ, sân vườn, các quán ăn, Tửu điếm mở ra mời tất cả, Thập phương lữ khách, thói ân cần, Thường tình nhi nữ là như thế, Người trí không hề tỏ hận sân, Hạ cố bận lòng vì nhược điểm, Của loài liễu yếu, bọn hồng quần.
Đó là lời khuyến cáo của Bồ-tát đối với đệ tử ngài, từ đó về sau vị này giữ bình thản trước mọi việc làm của nữ giới. Còn người vợ kia cũng được cảm hóa ngay khi nghe vị giáo sư đã biết rõ bản chất mình, nên nàng từ bỏ thói hư tật xấu cũ. Và vợ của người cư sĩ cũng vậy, khi nghe rằng bậc Đạo Sư đã hiểu rõ bản chất của mình, liền từ bỏ thói hư tật xấu cũ.
Khi pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo Sư tuyên thuyết các Sự thật, và vào đoạn kết thúc bài giảng, vị cư sĩ đắc quả Dự lưu. Ngài cũng nêu sự liên hệ giữa hai câu chuyện: hai vợ chồng này ngày nay cũng là hai vợ chồng ngày xưa, và Ngài chính là vị giáo sư Bà-la-môn ấy.
Câu chuyện này, cũng như chuyện trước, mang dấu ấn ngôn ngữ của thời xưa, với những câu chữ về phụ nữ mà ngày nay nghe rất chói tai. Nhưng nếu gạt bỏ lớp vỏ ngôn ngữ ấy đi, bài học còn lại là một bài học phổ quát, dành cho bất cứ ai từng bị người thân làm tổn thương: đừng để lỗi của người khác làm khổ mình.
Người cư sĩ trong chuyện không làm gì sai. Người làm sai là vợ anh ta. Vậy mà người khổ lại là anh ta: anh ta cãi vã, bực bội, bỏ cả việc đến gặp đức Phật suốt bảy tám ngày. Anh ta đã để lỗi của vợ trở thành gánh nặng của mình. Anh ta mang lỗi của người khác về nhà, ôm nó mà giận, mà khổ, mà mất ăn mất ngủ. Còn người làm sai thì sao? Nàng vẫn sống như thường, cho đến khi nghe nói đức Phật đã biết rõ bản chất của mình, nàng mới tự sửa.
Đó là điều rất thường xảy ra trong đời. Người làm sai thì thản nhiên, người bị hại thì giận dữ. Người phản bội thì ngủ ngon, người bị phản bội thì thức trắng. Người gây ra lỗi thì quên ngay, người gánh lỗi thì nhớ mãi. Nếu cứ như vậy, thì kẻ làm sai chỉ làm sai một lần, còn người bị hại thì tự làm khổ mình cả trăm lần, bằng cách nhớ lại, giận lại, oán lại, mỗi ngày một lần.
Lời dạy của Bồ-tát là: người trí không hề tỏ hận sân. Không tỏ hận sân không có nghĩa là đồng lõa với cái sai, không có nghĩa là cho rằng vợ mình làm vậy là đúng. Không tỏ hận sân có nghĩa là: mình nhìn rõ cái sai, mình không bị cái sai ấy lôi kéo, mình giữ lòng bình thản để còn làm được việc đúng. Giận dữ không sửa được người khác, giận dữ chỉ làm mình mất bình tĩnh, mất sáng suốt, mất cả những việc quan trọng mình đang làm.
Hãy nhìn bài kệ mà vị giáo sư đã ngâm: xa lộ, dòng sông, nhà trọ, sân vườn, quán ăn, tửu điếm, tất cả đều mở ra cho mọi người. Ý của bài kệ, nói theo ngôn ngữ ngày nay, là: có những thứ trên đời vốn dĩ không thuộc riêng về ai, không giữ được bằng cách giận dữ. Càng giận, càng muốn giữ, thì càng khổ. Người trí hiểu được bản chất của sự việc, nên không giận nữa. Không giận không phải vì không quan tâm, mà vì đã hiểu rõ, nên không còn bị bất ngờ, không còn bị tổn thương như trước.
Trong đời sống hôm nay, bài học này rất thiết thực. Khi phát hiện người thân làm điều sai trái, phản bội, dối trá, chúng ta có hai lựa chọn. Một là ôm lấy cơn giận, cãi vã, oán hận, để cơn giận ấy ăn mòn mình ngày này qua ngày khác. Hai là nhìn rõ sự việc, giữ lòng bình thản, làm những việc cần làm: nói rõ ranh giới, tìm cách giải quyết, hoặc buông bỏ nếu không giải quyết được. Lựa chọn thứ nhất thì dễ, ai cũng làm được, nhưng nó chỉ làm mình khổ thêm. Lựa chọn thứ hai thì khó, nhưng nó giữ được mình.
Người vợ trong chuyện đã sửa mình, không phải vì chồng nàng giận dữ, mà vì nàng biết lỗi của mình đã được nhìn thấu bằng trí tuệ. Cơn giận của chồng không cảm hóa được nàng, nhưng sự bình thản và sáng suốt của bậc thầy thì cảm hóa được nàng. Đó là sức mạnh của người giữ được bình thản: họ không cần la hét, mà người có lỗi vẫn tự biết xấu hổ mà sửa mình.
Cho nên, nếu hôm nay bạn đang khổ vì lỗi của người khác, xin hãy nhớ: lỗi ấy là của họ, nhưng khổ ấy là của bạn, và bạn có quyền không nhận lấy nó. Đừng để người khác làm sai một lần, mà mình phải khổ cả trăm lần. Giữ lòng bình thản không phải là tha thứ cho cái sai, mà là bảo vệ chính mình khỏi bị cái sai ấy thiêu đốt thêm một ngày nào nữa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư