Bỏ được một thứ xấu đã khó, giữ được quyết định bỏ còn khó hơn nhiều. Có người bỏ thuốc lá được một tuần, rồi hút lại vì một bữa nhậu. Có người bỏ cờ bạc được một tháng, rồi chơi lại vì một lần bạn rủ. Có người thề không bao giờ quay lại với người cũ, rồi quay lại vì một tin nhắn lúc nửa đêm. Quyết tâm lúc ban đầu thì ai cũng có, nhưng giữ được quyết tâm đến cùng thì ít người làm được.
Ngày xưa, có một câu chuyện về Trưởng lão Xá-lợi-phất, vị tướng quân Chánh pháp. Trong một thời gian, Trưởng lão thường ăn các món làm bằng bột do các thiện nam tín nữ đem đến tinh xá cúng dường. Một hôm, phần bánh dành cho một vị Tỷ-kheo trẻ đi vắng được cúng cho Trưởng lão, vì vị ấy về trễ. Khi vị Tỷ-kheo trẻ trở về, Trưởng lão nói: này Hiền giả, chúng tôi đã ăn phần của Hiền giả. Vị ấy nói: thưa Tôn giả, chúng ta đều thích đồ ngọt cả. Trưởng lão cảm thấy xúc động, phiền lòng, và quyết định từ lúc ấy trở đi không ăn bánh làm bằng bột nữa.
Từ đó, người ta đồn rằng Trưởng lão Xá-lợi-phất không ăn bánh làm bằng bột như trước nữa. Các Tỷ-kheo bàn tán về việc này trong Pháp đường. Đức Phật nghe được, bảo: này các Tỷ-kheo, khi Xá-lợi-phất đã từ bỏ vật gì, thì dù mất thân mạng, cũng không chấp nhận lại vật ấy. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình thầy thuốc chữa nọc độc rắn, và làm nghề thầy thuốc ấy để sinh sống. Bấy giờ, một con rắn cắn một người dân quê. Bà con kẻ ấy lập tức đưa kẻ bị cắn đến thầy thuốc. Thầy thuốc hỏi: bà con muốn chữa trị với dược liệu và rút nọc độc ra, hay là bắt con rắn đã cắn và bảo nó hút nọc độc ra?
Theo yêu cầu, thầy thuốc cho bắt con rắn, và khi hỏi có phải nó cắn người ấy không, con rắn xác nhận chính nó cắn. Thầy thuốc bảo: ngươi hãy lấy miệng hút nọc độc của ngươi ra tại chỗ bị cắn.
Con rắn kêu: từ trước tới nay, chưa có một lần nào ta lại hút nọc độc mà ta đã phun ra. Ta không hút nọc độc ấy đâu.
Thầy thuốc bảo đem lại củi, nhen lửa lên và nói: nếu ngươi không hút nọc độc ra, ngươi phải bò vào lửa này.
Con rắn nói: thà ta bò vào lửa chịu chết, nhưng ta sẽ không hút nọc độc mà ta đã một lần phun ra. Rồi nó đọc bài kệ này:
Đáng rủa thay nọc độc, Một lần đã phun ra, Nay lại vì mạng sống, Ta phải hút trở vào. Thà ta chết tốt hơn, Là sống phải làm vậy.
Nói vậy xong, con rắn bò vào lửa. Thầy thuốc ngăn chặn nó lại, rút nọc độc cho người bị nạn bằng thuốc và bùa chú, trao Giới cho con rắn, rồi thả rắn ra và nói: bắt đầu từ nay, chớ làm hại một ai!
Đức Phật nói: này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay Xá-lợi-phất mới từ bỏ vật gì một lần rồi, dầu phải mất thân mạng, cũng không chấp nhận lại vật ấy. Ngài kết hợp hai câu chuyện: thuở ấy, con rắn là Xá-lợi-phất, còn thầy thuốc là Ngài.
Câu chuyện này nghe qua thì có vẻ cực đoan: một con rắn thà chết chứ không chịu hút lại nọc độc của mình. Nhưng ý nghĩa của nó không nằm ở chỗ cổ xúy cái chết, mà nằm ở chỗ nói về sự dứt khoát của một quyết định. Nọc độc đã phun ra thì không hút lại. Lời đã nói ra thì không nuốt lại. Thứ đã bỏ thì không lấy lại. Đó là phẩm chất của người có chí khí: quyết định một lần, rồi giữ đến cùng, dù phải trả giá.
Trưởng lão Xá-lợi-phất cũng vậy. Ngài chỉ vì một lần ăn nhầm phần bánh của người khác mà quyết định không ăn bánh bột nữa, và giữ quyết định ấy suốt đời. Người ngoài nhìn vào thì thấy chuyện nhỏ: chỉ là một cái bánh thôi mà, có đáng gì đâu. Nhưng với ngài, đó không phải là chuyện cái bánh, mà là chuyện của giới hạnh, của sự liêm khiết. Ngài đã thấy trong việc nhỏ ấy có một hạt giống của sự tham lam, nên ngài nhổ nó ngay từ gốc, và không bao giờ cho nó mọc lại.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta thường thất bại không phải vì không quyết tâm, mà vì quyết tâm của chúng ta có quá nhiều ngoại lệ. Bỏ thuốc lá, trừ những lúc căng thẳng. Bỏ rượu, trừ những lúc có tiệc. Bỏ cờ bạc, trừ những lúc bạn bè rủ. Không quay lại với người cũ, trừ khi người ta nhắn tin trước. Mỗi lần ngoại lệ như vậy là một lần nọc độc được hút trở vào. Và mỗi lần hút trở vào, quyết tâm lại yếu đi một chút, cho đến khi nó biến mất hẳn.
Con rắn trong chuyện đã dạy một bài học rất mạnh: đừng bao giờ tạo ra ngoại lệ cho quyết định của mình. Nếu đã quyết định bỏ, thì bỏ hẳn. Nếu đã quyết định không làm, thì không làm, dù có ai đốt lửa trước mặt mình đi nữa. Lửa ở đây không phải là lửa thật, mà là những cám dỗ, những lời rủ rê, những lúc yếu lòng. Người có chí khí thì thà chịu khổ vì giữ quyết định, còn hơn sống dễ chịu mà phản bội chính mình.
Nhưng cũng cần nói rõ: sự dứt khoát này phải đi cùng trí tuệ. Con rắn không chết, vì thầy thuốc đã ngăn nó lại, chữa cho người bị nạn bằng thuốc, rồi trao Giới cho nó và thả nó ra. Nghĩa là, quyết tâm giữ vững là tốt, nhưng giữ vững không có nghĩa là tự hủy hoại mình. Người trí giữ quyết định của mình bằng cách tránh xa cám dỗ, chứ không phải bằng cách lao đầu vào lửa. Thầy thuốc đã cứu cả hai: cứu người bị rắn cắn bằng thuốc, và cứu con rắn bằng cách ngăn nó bò vào lửa. Đó là trí tuệ: giữ được chí khí mà vẫn giữ được mạng sống.
Cho nên, nếu hôm nay bạn đang giữ một quyết định tốt đẹp nào đó, như bỏ một thói quen xấu, giữ một lời hứa, hay sống một đời liêm khiết, xin hãy nhớ con rắn trong chuyện này. Đã phun ra rồi thì đừng hút lại. Đã bỏ rồi thì đừng lấy lại. Dù có ai đốt lửa trước mặt, dù có ai nói rằng chỉ một lần thôi cũng không sao, thì cũng đừng nghe. Một lần thôi, chính là lần mở đầu cho mọi lần sau. Giữ được một lần dứt khoát, là giữ được cả một đời thanh thản.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư