Có những lúc, sinh mạng của con người nằm trong tay một câu nói. Một câu nói đúng lúc, đúng chỗ, có thể cứu được người. Một câu nói sai lúc, sai chỗ, có thể giết chết người. Người khôn ngoan không phải là người nói nhiều, mà là người biết nói câu nào, vào lúc nào, để cứu được nhiều nhất.
Ngày xưa, khi đức Phật trú tại Kỳ Viên, Tăng chúng ngồi trong Chánh pháp đường khen ngợi một người đàn bà ở thôn quê. Đức Phật bước vào, hỏi Tăng chúng đang bàn luận việc gì, được kể lại như trên, Ngài bảo: đây không phải là lần đầu tiên, này các Tỷ-kheo, người đàn bà này cứu nguy cho ba mạng sống ấy, mà ngày xưa cũng vậy. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở ấy, trong quốc lộ Kosala, có ba người đang cày ruộng ở ven rừng. Cùng lúc, một bọn cướp phá hại dân chúng trong rừng xong và đang đào tẩu. Các nạn nhân chạy vào rừng tìm kiếm bọn vô lại nhưng hoài công. Khi đến tận nơi ba người cày ruộng, họ la lên: đây là bọn sơn tặc giả dạng nông phu! Thế là họ kéo cả ba người đến trình vua Kosala.
Lúc bấy giờ có một người đàn bà đến cung vua khóc than kể lể thảm thiết, xin có được cái gì đó để che thân. Nghe tiếng kêu than, nhà vua ra lệnh ban cho người đàn bà ấy một tấm áo, nhưng nàng từ chối, bảo rằng đấy không phải là thứ nàng muốn xin. Thị nữ của vua trở lại trình rằng người đàn bà ấy không cần áo quần mà cần một tấm chồng!
Vua truyền đưa người đàn bà vào chầu và hỏi có phải nàng muốn kiếm chồng thật chăng. Nàng đáp: tâu Đại vương, đúng thế. Vì người chồng mới thực sự là vật che thân cho đàn bà, còn người đàn bà nào không có chồng thì dù cho nàng ấy mặc áo quần đáng giá cả ngàn đồng tiền, cũng chẳng khác gì mình trần thân trụi! Và để làm cho lý lẽ này thêm vững mạnh, nàng lại ngâm câu tục ngữ:
Khác nào đất nước vì vua, Chẳng khác dòng sông suối cạn khô, Cũng vậy mình trần thân lại trụi, Vì không tùng trúc cạnh đào tơ!
Nhìn xem quả thật nàng trơ trọi, Dù có mười anh ruột một nhà!
Vua hài lòng với lời giải đáp của người đàn bà, nên vua hỏi mối liên hệ giữa nàng với ba tội nhân kia ra sao. Nàng đáp rằng, một người là chồng nàng, một người là con trai nàng. Vua bảo: này, hãy nhận lấy một đặc ân của trẫm, trẫm sẽ ban cho nàng một trong ba người ấy, nàng chọn người nào?
Nàng đáp: tâu Đại vương, nếu tiện thiếp còn sống, tiện thiếp có thể lấy chồng khác, sinh con khác; song nay cha mẹ thiếp đã mất rồi, chẳng bao giờ thiếp có anh em nào khác nữa. Vậy tâu Đại vương, thiếp xin chọn người anh.
Nhà vua đẹp ý với nàng, bèn thả cả ba người. Vậy chính người đàn bà này là phương tiện cứu nguy cho ba người đàn ông.
Trong câu chuyện quá khứ mà đức Phật kể, mọi việc cũng xảy ra y như vậy. Khi được vua hỏi muốn chọn người nào trong ba người, nàng đáp: tâu Đại vương, Đại vương có thể gia ân ban cho tiện thiếp cả ba người chăng? Vua đáp: không, trẫm không thể. Nàng nói: vậy tâu Đại vương, nếu tiện thiếp không thể xin tha cả ba, thì mong Đại vương ban cho thiếp người anh trai. Vua đáp: hãy nhận lấy người chồng hay con trai của nàng đi, chứ anh trai thì có quan hệ gì?
Người đàn bà đáp: hai người kia có thể thay thế được, chứ anh trai thì không bao giờ có nữa. Nói vậy xong, nàng lại ngâm khúc hát:
Tìm kiếm chồng con thật dễ dàng, Tha hồ chọn chúng, đứng đầy đường, Song tìm đâu được người anh nữa, Dù khổ đau cho đến đoạn trường?
Vua đẹp ý, phán: nàng ấy nói chí lý! Vua bèn ra lệnh đưa ba người đàn ông kia từ ngục thất đến giao cho người đàn bà, nàng liền đưa cả ba người ra về. Đức Phật nói rõ: người đàn bà và ba người đàn ông ngày nay cũng là người đàn bà và ba người đàn ông ngày trước, và Ngài chính là vua ấy.
Câu chuyện này ngắn, nhưng chứa một bài học lớn về trí tuệ trong lúc nguy cấp. Người đàn bà ấy đến cung vua trong hoàn cảnh nào? Chồng, con trai và anh trai của nàng đều bị bắt, sắp bị xử tội chết oan. Nàng không có tiền, không có quyền, không có ai chống lưng. Nàng chỉ có một thứ: trí tuệ và sự bình tĩnh.
Hãy nhìn cách nàng hành động. Đầu tiên, nàng không đến cung vua mà khóc lóc xin tha cho ba người ngay. Nàng xin một thứ nghe rất lạ: xin có được cái gì đó để che thân. Vua ban áo, nàng từ chối. Nàng nói nàng cần một tấm chồng. Câu nói ấy làm vua tò mò, làm vua phải truyền nàng vào chầu để hỏi cho rõ. Nàng đã dùng một câu nói khéo léo để mở được cánh cửa cung vua, điều mà một người đàn bà thôn quê khóc lóc van xin chưa chắc đã làm được.
Rồi khi vua hỏi nàng chọn ai trong ba người, nàng đã không chọn chồng, không chọn con, mà chọn anh trai. Lựa chọn ấy, thoạt nghe thì lạ lùng, nhưng nghĩ kỹ thì thấy đó là lựa chọn khôn ngoan nhất. Chồng thì có thể lấy chồng khác, con thì có thể sinh con khác, nhưng anh trai thì không bao giờ có nữa, vì cha mẹ nàng đã mất rồi.
Và điều kỳ diệu là: chính vì nàng chọn anh trai, mà vua đã thả cả ba người. Vua đẹp ý với trí tuệ của nàng, nên đã ban ân lớn hơn cả điều nàng xin. Nếu nàng chọn chồng, vua sẽ chỉ thả chồng nàng, hai người kia vẫn chết. Nếu nàng chọn con, cũng vậy. Nhưng vì nàng chọn người anh, vì lý lẽ của nàng quá chí lý, nên vua đã thả tất cả. Trí tuệ không chỉ cứu được một người, mà cứu được cả ba người.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng thường gặp những lúc phải chọn. Khi mọi thứ đều quan trọng, khi thời gian, tiền bạc, sức lực đều có hạn, mình phải chọn cái nào trước? Nhiều người chọn theo cảm xúc: cái nào thương nhất thì chọn cái ấy. Nhưng người đàn bà thôn quê đã chọn theo một nguyên tắc khác: cái nào không thay thế được thì giữ trước. Chồng con có thể tìm lại được, anh trai thì không. Đó không phải là nàng thương anh hơn chồng con, mà là nàng hiểu rõ bản chất của sự việc: thứ gì mất đi mà không bao giờ lấy lại được, thì phải giữ lấy trước.
Bài học thứ hai là về sự bình tĩnh. Trong lúc chồng con anh em sắp bị giết, người đàn bà ấy vẫn bình tĩnh ngâm kệ, vẫn đối đáp với vua một cách thông minh, dí dỏm. Nàng không gào khóc, không van xin một cách tuyệt vọng. Nàng dùng trí tuệ để nói chuyện với quyền lực. Và quyền lực, khi gặp trí tuệ, đã phải cúi đầu. Vua không chỉ tha người, mà còn khen nàng nói chí lý.
Cho nên, khi gặp việc nguy cấp, xin đừng vội hoảng loạn. Hoảng loạn thì chỉ làm mình mất đi thứ quý nhất mình đang có: sự sáng suốt. Hãy hít một hơi thật sâu, nhìn xem đâu là thứ không thể thay thế được, rồi nói một câu đúng lúc, đúng chỗ. Một câu nói đúng, có khi cứu được không chỉ một người, mà cả ba người, như người đàn bà thôn quê năm xưa đã làm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư