Có những lúc trong đời, ta gặp một vấn đề tưởng như không có lối ra. Kẻ mạnh hơn vây bốn phía. Cửa trước đóng, cửa sau chặn. Người ta thường nghĩ lúc ấy chỉ còn hai cách: hoặc đánh liều xông ra, hoặc ngồi chờ thua. Nhưng có một người xưa đã chọn cách thứ ba: không đánh, không chờ, mà đào một con đường mà không ai ngờ tới.
Chuyện kể rằng, ở thành Mithilà có vua Vedeha. Một đêm, vua chiêm bao thấy bốn cột lửa bừng sáng ở bốn góc hoàng cung, cao như bức trường thành. Ở giữa bỗng nổi lên một tia lửa nhỏ bằng con đom đóm, rồi vút cao vượt qua cả bốn ngọn lửa kia, bùng lên tận trời, soi sáng khắp thế gian. Hiền trí Senaka giải mộng: đó là điềm lành. Một vị hiền trí thứ năm sắp ra đời, trí tuệ vượt hẳn bốn người.
Đúng ngày ấy, ở Đông trấn, bà Sumanàdevi sinh một bé trai da vàng như vàng ròng. Lạ lùng thay, hài nhi vừa chào đời đã nắm trong tay một nhánh cỏ thuốc, và cất tiếng nói chuyện với mẹ. Cha đặt tên con là Osadha-Kumàra, nghĩa là Dược thảo Nam tử. Cỏ thuốc ấy chữa lành mọi bệnh: người cha nhức đầu bảy năm, chỉ thoa một chút lên trán là khỏi. Tin lan ra, bệnh nhân kéo đến nườm nượp.
Lớn lên, cậu bé càng tỏ ra khác thường. Mới bảy tuổi, thấy lũ trẻ chơi đùa bị mưa nắng hành hạ, cậu đã gom tiền xây một sảnh đường lớn: một phần cho lữ khách, một phần cho phụ nữ nghèo, một phần cho người bần cùng, một phần cho Sa-môn, Bà-la-môn, lại có hồ nước với trăm bến tắm. Chơi thì chơi, nhưng chơi mà nghĩ đến người khác. Đó là dấu hiệu đầu tiên của trí tuệ lớn: không chỉ lo cho mình.
Khi trưởng thành, Mahosadha, tên gọi sau này của cậu, được vua Vedeha vời vào triều làm quân sư. Bốn vị hiền trí cũ sinh lòng ganh ghét, nhiều lần bày mưu hại ngài, nhưng lần nào ngài cũng hóa giải bằng trí tuệ. Rồi tai họa lớn ập đến: vua Cùlani xứ Pañcāla, nghe lời quân sư Kevatta, kéo một trăm lẻ một vị vua đem quân vây kín thành Mithilà. Thành bị vây bốn vòng, lương cạn, đường cùng.
Bốn hiền trí kia bàn đủ cách mà không xong. Mahosadha xin vua cho mình lo liệu. Ngài không đem quân ra đánh. Ngài cho đào một đường hầm lớn, dài nửa dặm, từ trong hoàng cung thông ra bờ sông Hằng. Đường hầm rộng đến nỗi voi cũng đi được, trong hầm có sảnh đường, có chỗ ăn uống, trang hoàng như cung điện. Đêm đến, ngài đưa vua Vedeha cùng hoàng gia lặng lẽ qua hầm, xuống thuyền vượt sông, thoát khỏi vòng vây. Quân địch vẫn tưởng vua còn trong thành.
Sáng hôm sau, vua Cùlani hăm hở xông vào, tưởng bắt được vua Vedeha, nào ngờ Mahosadha đã đưa hoàng hậu, hoàng tử và thái hậu của chính vua Cùlani qua đường hầm về Mithilà từ trước. Ngài đứng trên cửa sổ, bình thản nói với vua Cùlani rằng mưu kế của ngài đã hỏng, vua của ngài đã vượt sông Hằng từ đêm qua. Vua Cùlani nổi giận, dọa chặt tay chân ngài. Mahosadha chỉ cười mà đáp: nếu ngài hại ta, thì vua ta cũng sẽ làm như vậy với hoàng gia của ngài. Hóa ra, người tưởng mình đang vây bắt kẻ khác, lại chính là người bị bắt giữ mà không hay.
Cuối cùng, hai bên giảng hòa. Vua Cùlani gả công chúa cho vua Vedeha, hai nước kết tình thân hữu. Nhưng vua Cùlani vẫn chưa chịu tin hẳn vào đức hạnh của Mahosadha, bèn bày ra một thử thách cuối cùng, gọi là chuyện Thủy quái. Vua tuyên bố sẽ đem mẹ mình, hoàng hậu, em trai, bạn thân và quân sư, cả chính mình, hiến cho thủy thần, chỉ để đổi lấy việc Mahosadha đến với mình. Mahosadha giả dạng một nữ ẩn sĩ đến hỏi vua: những người ấy có lỗi gì mà phải hiến dâng? Vua kể từng lỗi lầm của từng người. Rồi nữ ẩn sĩ hỏi: vậy Trí giả Mahosadha có tài đức gì mà vua sẵn sàng hy sinh cả bản thân để giữ lấy ngài? Vua đáp bằng mấy câu kệ mà người đời sau còn nhắc mãi:
Từ khi Trí giả đến ở gần bên ta, ta không hề thấy bao giờ, con người khí phách ấy tạo ra lỗi lầm, dù là một mảy cỏn con. Nếu ta chết trước Trí nhân, người sẽ đem hạnh phúc biết bao cho đàn con cháu mai sau.
Nghe vậy, nữ ẩn sĩ hiện nguyên hình, triệu tập dân chúng mà tuyên bố cho cả thành biết đức hạnh của bậc Trí giả. Câu chuyện kết thúc tốt đẹp. Đức Phật sau này dạy rằng, Mahosadha chính là tiền thân của Ngài, còn vua Cùlani là tiền thân của Tôn giả Xá-lợi-phất.
Ngẫm lại, đường hầm vĩ đại trong truyện không chỉ là một công trình đào đất. Nó là hình ảnh của trí tuệ biết tìm lối ra khi mọi cửa đều đóng. Người trí không đâm đầu vào bức tường. Người trí dừng lại, nhìn kỹ, rồi tìm một con đường khác mà kẻ thù không ngờ tới. Bốn cột lửa trong giấc mộng của vua Vedeha tượng trưng cho bốn hiền trí danh tiếng, nhưng ngọn lửa nhỏ ở giữa mới là ngọn lửa soi sáng cả thế gian. Trí tuệ thật không ồn ào. Nó lặng lẽ như một tia lửa nhỏ, nhưng khi bùng lên thì không gì che được.
Trong đời ta cũng vậy. Có khi ta bị vây bởi nợ nần, bởi bệnh tật, bởi những người muốn hại ta. Đánh không lại, chạy không thoát. Lúc ấy, hãy nhớ đến Mahosadha. Đừng chỉ hỏi: làm sao thắng họ? Hãy hỏi: có con đường nào khác không, con đường mà họ không ngờ tới? Một lời nói khéo có thể mở cửa. Một việc làm âm thầm có thể cứu cả nhà. Một tấm lòng không lỗi lầm, như lời vua Cùlani ca tụng, chính là bức tường thành vững chắc nhất. Kẻ thù có thể vây thành, nhưng không vây được một người mà ai cũng tin cậy. Trí tuệ lớn nhất, cuối cùng, vẫn là sống sao cho không ai tìm được một lỗi lầm nơi mình, dù chỉ bằng một mảy cỏn con. Người như vậy, đi đâu cũng có đường. Gặp nạn nào cũng có lối ra.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư