Có những người, tay vừa có gì là cho ngay. Không đợi dư dả mới cho. Không đợi ai khen mới cho. Người đời nhìn vào thường lắc đầu: dại quá, cho hết rồi lấy gì mà sống? Nhưng có một câu chuyện xưa kể rằng, chính người cho đi tất cả ấy, cuối cùng lại nhận lại tất cả, nhiều hơn gấp bội.
Đó là chuyện của thái tử Vessantara, tiền thân của đức Phật. Mẹ ngài là hoàng hậu Phusatì. Trước khi sinh ngài, khi còn ở cõi trời, nàng được Thiên chủ Sakka ban cho mười điều ước. Nàng chỉ xin một điều lớn nhất: được làm mẹ một hoàng nam nhân từ, rộng lượng, lắng tai nghe mọi tiếng cầu xin. Và Vessantara ra đời đúng như lời nguyện ấy.
Lớn lên, thái tử nổi tiếng khắp xứ Sivi vì không từ chối bất cứ ai đến xin. Một năm nọ, xứ Kalinga lân cận bị hạn hán khốc liệt. Các Bà-la-môn xứ ấy đến xin thái tử con voi trắng quý báu của hoàng gia, con voi mà người ta tin là mang mưa đến. Vessantara cho ngay, không do dự. Dân chúng trong nước nổi giận: voi ấy là báu vật của cả nước, sao lại cho người ngoài? Họ kéo đến yêu cầu vua cha Sañjaya trị tội thái tử. Vua cha không nỡ giết con, bèn đày thái tử lên núi Vamka, sống đời ẩn sĩ.
Vợ ngài là công chúa Maddì, cùng hai con nhỏ là Jàli và Kanhàjina, nhất quyết đi theo. Cả nhà lên đường trong cảnh nghèo khó. Dọc đường, có người đến xin xe ngựa, thái tử cho xe ngựa. Có người xin ngựa kéo xe, ngài cho nốt. Cả nhà đi bộ vào rừng sâu, dựng am tranh mà sống. Sáng sáng, Maddì vào rừng hái quả, thái tử ở nhà trông con.
Rồi một hôm, có lão Bà-la-môn tên Jùjaka tìm đến. Lão nghèo khổ, vợ trẻ ở nhà hằn học, lão nghe đồn thái tử hay cho, bèn lặn lội lên núi xin hai đứa trẻ về làm tôi tớ cho vợ lão. Nghe lời xin ấy, hai đứa trẻ sợ hãi, chạy trốn ra hồ sen, lặn xuống nước, giấu đầu dưới lá sen. Thái tử đứng bên bờ hồ, cất tiếng gọi con. Lời gọi ấy đã thành những câu kệ mà người đời sau đọc lên vẫn rơi nước mắt:
Con yêu dấu, tới đây nhanh, hãy làm đạo hạnh hoàn thành cho cha. Đến đây thánh hóa tim ta, hãy theo ý nguyện cha đến cùng. Con làm thuyền chở cha băng dòng, cho cha vượt biển sinh tồn bình yên.
Hai đứa trẻ nghe tiếng cha, không dám cãi lời cha, từ dưới nước bước lên, ôm lấy chân cha mà khóc. Thái tử lau nước mắt cho con, dặn con rằng cha cho đi vì ước nguyện thành Phật, rồi đưa hai con cho lão Bà-la-môn, tay rót nước mà cầu nguyện cho quả vị Chánh Giác. Lúc ấy, cả cõi đất rung động.
Maddì trở về, thấy mất con, đau đớn ngất đi. Nhưng khi hiểu ra, nàng không oán trách. Nàng biết chồng mình đang đi trên con đường bố thí đến tận cùng. Chưa hết, Thiên chủ Sakka lại giả dạng một đạo sĩ già đến xin chính nàng Maddì. Thái tử cũng cho. Sakka hiện nguyên hình, trả nàng lại ngay, khen ngợi hạnh bố thí của ngài và chúc phước cho nàng từ nay không còn bị ai xin nữa.
Trong khi đó, lão Jùjaka dắt hai đứa trẻ đi, dọc đường ghé vào thành Jetuttara. Vua Sañjaya nhìn thấy cháu mình, đau lòng chuộc lại với giá rất lớn, rồi cả đoàn người lên núi đón thái tử trở về. Cả gia đình đoàn tụ. Khi thái tử về đến kinh thành, trời đổ xuống một trận mưa bảy báu vật, tràn ngập khắp kinh thành đến tận đầu gối. Vua chia báu vật cho dân chúng, kho tàng đầy ắp để ngài tiếp tục bố thí. Kinh kể lại bằng câu kệ cuối:
Khi Vessantara tái hồi, Đại vương bảo hộ mọi người Sivi, trời cho mưa báu tràn trề ở trên đất nước là quê hương này.
Câu chuyện này khó nghe, vì nó đi quá xa so với đời thường. Ai trong chúng ta dám cho đi cả con mình? Phật giáo xưa nay vẫn dạy rằng đây là hạnh bố thí ba-la-mật của một vị Bồ-tát đang hướng đến quả Phật, không phải là việc bắt chước máy móc trong đời sống hàng ngày. Nhưng bài học ở đây không nằm ở chỗ cho cái gì, mà nằm ở chỗ cho như thế nào. Vessantara cho mà lòng không tiếc, không tính toán, không đợi ai khen, không sợ mình mất. Ngài cho vì thấy người ta cần, và vì trong lòng ngài đã quyết: thà mất tất cả còn hơn để lòng tham giữ lại một chút.
Đời thường của ta cũng có những lần phải cho. Cho tiền người khó. Cho thời gian người cần. Cho một cơ hội cho người lầm lỗi. Nhiều khi ta cho mà lòng cứ tiếc, cứ tính: cho rồi họ có biết ơn không, cho rồi mình còn lại gì. Cái tiếc ấy làm cho việc cho mất hết vị ngọt. Vessantara dạy ta một điều ngược lại: cho đi không làm ta nghèo đi, mà làm lòng ta rộng ra. Người cho hết mà không tiếc, cuối cùng trời đất cũng không để người ấy tay trắng. Mưa báu trong truyện là hình ảnh của điều ấy: khi lòng đã mở ra hết cỡ, phước báu tự tìm đến, như mưa tìm về chỗ đất thấp.
Hãy thử một lần cho đi mà không tính toán. Không cần cho lớn như thái tử. Chỉ cần cho một buổi chiều giúp người hàng xóm, một bữa cơm cho người đói, một lời tha thứ cho người làm mình đau. Cho xong rồi quên đi. Rồi ta sẽ thấy: thứ mình nhận lại không phải lúc nào cũng là tiền bạc, mà là một lòng nhẹ nhõm, một giấc ngủ yên, và những người thương ta thật lòng. Cho đi tất cả, nhận lại tất cả. Không phải là phép lạ. Đó là luật của lòng người.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư