🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Con rắn giống cái cán cày: ví dụ cũng phải đúng chỗ

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Có những người nói chuyện rất hay, nhưng nói đâu cũng chỉ có một câu. Gặp chuyện gì cũng đem một ví dụ ra mà nói, ví dụ ấy đúng một lần, rồi từ đó cứ dùng mãi. Hỏi gì cũng trả lời bằng ví dụ ấy. Lâu ngày, người ta không còn biết người ấy đang nói về cái gì nữa, chỉ biết là người ấy lại nói câu quen thuộc ấy. Nói như vậy không phải là trí tuệ, mà là thói quen. Trí tuệ thật sự là biết cái gì giống cái gì, và biết chỗ nào nên dùng ví dụ nào.

Ngày xưa, có một vị Trưởng lão tên là Laludayi. Khi nói, Trưởng lão ấy không biết cái gì thích ứng, cái gì không thích ứng. Nếu chúc lễ hội điềm lành, Trưởng lão nói lên điềm gở. Nếu là lễ tang, Trưởng lão nói lời tùy hỷ điềm vui. Một hôm, tại Chánh pháp đường, các Tỷ-kheo khởi lên câu chuyện: này các Hiền giả, Laludayi không biết cái gì thích ứng, cái gì không thích ứng. Bậc Đạo Sư đến và nói: này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay Laludayi nói lời đần độn, không biết cái gì nên nói, cái gì không nên nói. Thuở trước, vị ấy cũng như vậy rồi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.

Thuở ấy, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn giàu có. Đến tuổi trưởng thành, Bồ-tát đi học ở Takkasila, trở thành một vị Sư trưởng có danh tiếng nhiều phương ở Ba-la-nại, dạy nghề cho năm trăm thanh niên Bà-la-môn.

Lúc bấy giờ, trong các thanh niên ấy, có một thanh niên đần độn hay nói lời ngớ ngẩn, vì bản tánh đần độn nên không học nghề được. Thanh niên ấy hầu hạ Bồ-tát, làm mọi công việc như người nô lệ. Một hôm, vào buổi chiều, sau khi ăn xong, Bồ-tát đang nằm nghỉ trên giường, thanh niên ấy đến xoa bóp tay chân và lưng ngài. Khi anh ta làm xong định đi, thì Bồ-tát nói: này con thân, chêm cao chân cái giường lên. Thanh niên ấy chêm được một chân giường lên cao, còn chân kia không tìm được đồ chêm giường, anh ta dùng bắp vế của mình làm đồ chêm giường và trải qua một đêm như vậy. Vào buổi sáng thức dậy, Bồ-tát thấy vậy liền hỏi: này con thân, con ngồi làm gì đây? Anh ta thưa: thưa Sư trưởng, con không tìm thấy đồ chêm giường nên dùng bắp vế thay vào và ngồi ở đây.

Bồ-tát cảm thấy xúc động, suy nghĩ: nó là người thị giả rất chí thành của ta, nhưng so với các thanh niên Bà-la-môn, nó là đứa đần độn, không thể học được nghề, vậy ta hãy giúp cho nó trở thành người có trí. Rồi Bồ-tát nghĩ ra một phương tiện: ta sẽ đưa thanh niên này đi nhặt củi và lá. Khi nó về, ta sẽ hỏi: hôm nay con đã thấy gì, làm gì? Chắc nó sẽ trả lời, rồi ta sẽ hỏi: điều con thấy, con làm, giống cái gì? Nó sẽ dùng ví dụ, tìm lý do để nói. Với phương tiện này, ta có thể làm cho nó trở thành người có trí. Nghĩ vậy, Bồ-tát kêu anh ta lại và nói: này con thân, bắt đầu từ hôm nay, con hãy đi lượm củi và lá, và tại chỗ con đi, con thấy cái gì, ăn cái gì, uống cái gì, nhai cái gì, lúc về con hãy báo cáo cho ta biết.

Anh ta vâng theo lời dạy. Một hôm, anh ta đi vào rừng để lượm củi và lá cùng với các thanh niên khác, anh ta thấy một con rắn. Khi về, anh ta báo cáo: thưa Sư trưởng, con có thấy con rắn. Bồ-tát hỏi: này con thân, con rắn giống cái gì? Anh ta đáp: nó giống cán cày. Bồ-tát nói: tốt lắm, này con thân, các ví dụ con trình bày rất hợp lý, con rắn thật giống như cái cán cày.

Lại một ngày khác, thanh niên này thấy con voi trong rừng, và đi về thưa: thưa Sư trưởng, con có thấy con voi. Bồ-tát hỏi: con voi giống cái gì? Anh ta đáp: nó giống như cái cán cày. Bồ-tát suy nghĩ: cái vòi voi giống như cán cày, cái ngà voi cũng vậy, người này phân tích một cách ngu si, không thể nói như vậy. Nghĩ vậy, Bồ-tát giữ im lặng.

Rồi một hôm được mời đi ăn mía, anh ta về thưa: thưa Sư trưởng, hôm nay con được ăn mía. Bồ-tát hỏi: cây mía giống cái gì? Anh ta đáp: thưa, giống cái cán cày. Vị Sư trưởng suy nghĩ: nó nói cũng có một phần đúng, nên giữ im lặng. Lại nữa, một hôm được mời cùng một số thanh niên ăn đường cục với sữa đông và uống sữa, khi về anh ta thưa: thưa Sư trưởng, hôm nay chúng con được ăn sữa đông và uống sữa. Khi được hỏi sữa đông và sữa giống cái gì, anh ta trả lời: thưa, giống cái cán cày. Vị Sư trưởng suy nghĩ: thanh niên này khi nói con rắn giống cái cán cày, vậy là khéo. Khi nó nói con voi giống như cái cán cày, vì liên hệ đến cái vòi, là nói một cách gượng ép. Khi nó nói cây mía giống như cái cán cày, vậy cũng là nói hơi gượng ép. Còn sữa đông và sữa luôn luôn màu trắng, lấy theo hình dáng đồ vật chúng được đặt vào, vậy cái ví dụ nó nói hoàn toàn không thể chấp nhận. Ta không thể dạy cho kẻ ngớ ngẩn này học được. Nghĩ xong, Bồ-tát nói lên bài kệ: kẻ ngu nói hạn chế, tại chỗ không hạn chế, nó không biết sữa đông, cũng không biết cán cày, nó nghĩ là sữa đông, giống như cái cán cày.

Câu chuyện này dạy hai điều. Điều thứ nhất là về cách nói: nói phải đúng chỗ, đúng lúc, đúng việc. Cùng một ví dụ, dùng đúng chỗ thì hay, dùng sai chỗ thì thành ngớ ngẩn. Con rắn giống cán cày, vì cả hai đều dài, đều uốn lượn, đó là ví dụ khéo. Nhưng sữa đông giống cán cày thì không thể chấp nhận được, vì sữa đông mềm, trắng, đựng trong bát, chẳng có gì giống cán cày cả. Người nói hay không phải là người biết nhiều ví dụ, mà là người biết ví dụ nào dùng ở đâu.

Điều thứ hai là về lòng của người thầy. Bồ-tát biết học trò của mình đần độn, không học được nghề, nhưng ngài không bỏ rơi anh ta. Ngài còn nghĩ cách để giúp anh ta thành người có trí, bằng cách cho anh ta đi nhặt củi, quan sát, rồi tập nói ví dụ. Và khi anh ta dùng bắp vế của mình làm đồ chêm giường, ngồi suốt một đêm để thầy ngủ ngon, thì ngài đã xúc động vì lòng chí thành của anh ta. Người học trò ấy có thể không thông minh, nhưng anh ta có lòng. Lòng chí thành ấy đáng quý hơn nhiều lần trí thông minh mà không có lòng.

Cho nên, nếu hôm nay bạn thấy mình nói năng chưa khéo, hay nói sai chỗ, sai lúc, thì đừng nản. Hãy học cách quan sát, học cách so sánh cho đúng, như người thầy đã dạy học trò của mình. Và nếu bạn là người thầy, người cha, người mẹ, thì hãy nhớ: có những người học trò không thông minh, nhưng rất có lòng. Đừng bỏ rơi họ vì họ chậm hiểu. Hãy tìm cách dạy họ, như Bồ-tát đã tìm cách dạy người học trò đần độn của mình. Biết đâu, một ngày nào đó, họ sẽ nói được một ví dụ thật khéo, như con rắn giống cái cán cày vậy.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 123
Nguồn
• Chuyện Cái Cán Cày (Tiền Thân Nangalisa, số 123) — Kinh Tiểu Bộ - tập 5 [Chuyện Tiền Thân 121-263] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch), tr. 9–11
Bài liên quanMột máng nước cho bầy thú khát, hai trăm xe trái ngọtChỏm tóc của kẻ thờ lửa và bầy chuột bị đếmHai anh em vẹt và người mẹ không giữ được