Có những chuyện xảy ra, người này thì mừng, người kia thì khổ. Một cơn mưa rào, người nông dân mừng vì ruộng được tưới, người bán hàng rong thì khổ vì ế ẩm. Một tin tuyển dụng, người trúng tuyển thì vui, người trượt thì buồn. Cùng một sự việc, mà tốt hay xấu còn tùy người, tùy lúc. Vậy mà trong đời, chúng ta hay nói như thể mọi chuyện chỉ có một mặt: cái này là tốt, cái kia là xấu, dứt khoát, không cần bàn thêm.
Ngày xưa, ở cung vua Kosala có một vị Bà-la-môn giỏi đoán tướng của kiếm. Nghe nói chỉ cần ngửi cây kiếm, vị ấy cũng nói được kiếm tốt hay xấu. Nhưng vị ấy đoán không theo kiếm, mà theo quà. Ai đưa lợi dưỡng cho mình thì vị ấy khen kiếm tốt, điềm lành. Ai không đưa gì thì vị ấy chê kiếm xấu. Một hôm, có người thợ làm xong một cây kiếm, bỏ nó vào bao cùng với bột tiêu mịn rồi dâng lên vua. Vua gọi vị Bà-la-môn đến thử kiếm. Vị ấy vừa rút kiếm ra ngửi, bột tiêu bay vào mũi, muốn hắt hơi. Vừa hắt hơi, lỗ mũi chạm vào lưỡi kiếm sắc, bị cắt đứt làm hai. Chuyện ấy lan ra khắp nơi, các Tỷ-kheo ngồi bàn với nhau. Đức Phật nghe rồi nói: không phải chỉ nay vị ấy ngửi kiếm mà đứt mũi, thuở xưa vị ấy cũng đã bị như vậy rồi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở ấy, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, cũng có một vị Bà-la-môn giỏi đoán tướng kiếm như vậy, và cũng bị đứt mũi như vậy. Vua cho người gắn cho vị ấy một cái mũi giả, rồi cho vị ấy làm việc lại. Vua Ba-la-nại không có con trai, chỉ có một cô con gái và một người cháu trai. Vua nuôi cả hai bên cạnh mình cho đến lớn. Lớn lên gần nhau, hai người sanh tâm luyến ái nhau. Vua định gả con gái cho cháu trai, rồi làm lễ quán đảnh cho cháu lên ngôi. Nhưng rồi vua nghĩ lại: cháu đã là cháu của ta rồi, chi bằng cưới cho nó một công chúa nước khác, còn con gái ta thì gả cho một vị vua khác. Như vậy con cháu ta sẽ đông hơn, ta làm chủ cả hai vương quốc. Vua bèn tách hai người ra, cho cháu ở một nơi, con gái ở một nơi khác. Lúc ấy cả hai đã mười sáu tuổi, hết sức luyến ái nhau.
Hoàng tử suy nghĩ: dùng cách gì để bắt cóc công chúa ra khỏi cung vua? Chàng nghĩ ra một kế, mời một bà thầy bói, đưa cho bà một ngàn đồng tiền vàng. Bà thầy bói bày kế: bà sẽ đến tâu vua rằng công chúa bị ma quỷ ám, phải chờ lúc ma quỷ không để ý, đưa công chúa lên xe, đem nhiều người cầm vũ khí đến nghĩa địa, đặt công chúa nằm trên một người chết, dùng một trăm lẻ tám bình nước thơm để đuổi ma quỷ. Hoàng tử thì đi trước, nằm sẵn dưới đó giả làm người chết, bỏ ít bột tiêu trong người. Khi công chúa được đặt nằm lên trên, hoàng tử hắt hơi ba lần. Mọi người sợ hãi bỏ chạy, hoàng tử sẽ an ủi công chúa rồi đem nàng về.
Mọi việc xảy ra đúng như kế. Bà thầy bói đưa công chúa đến nghĩa địa. Hoàng tử nằm sẵn, bỏ bột tiêu vào mũi rồi hắt hơi. Bà thầy bói hét lên một tiếng lớn rồi chạy trước hơn ai hết. Tất cả mọi người quăng bỏ vũ khí mà chạy thoát thân. Hoàng tử đem công chúa về nhà mình. Sau đó, vua cho cháu trai trị vì vương quốc và đặt công chúa lên làm hoàng hậu.
Một hôm, vị đại thần giỏi đoán tướng kiếm hầu vua mới, đứng giữa trời nắng. Keo dán mũi giả của vị ấy chảy ra, cái mũi giả rơi xuống đất. Vị ấy xấu hổ cúi mặt xuống. Vua cười và nói: này Sư trưởng, chớ để ý. Hắt hơi là tốt đối với người này, là xấu đối với người kia. Khanh vì hắt hơi nên bị đứt mũi. Còn ta nhờ hắt hơi đã được vợ và được cả vương quốc. Nói xong vua đọc bài kệ: cũng đồng một sự việc, với người này là tốt, với người kia là xấu, không tốt cho tất cả, cũng không xấu tất cả.
Bài kệ ấy nghe qua thì đơn giản, mà nghĩ kỹ thì rất sâu. Cùng một cái hắt hơi, một người mất mũi, một người được cả vương quốc. Cùng một cơn mưa, người này mừng, người kia khổ. Cùng một lời nói, người này nghe thì vui, người kia nghe thì đau. Vậy thì tốt hay xấu, nhiều khi không nằm ở sự việc, mà nằm ở chỗ đứng của người nhìn, ở nhân duyên của từng người.
Người đời hay vội kết luận: chuyện này là xui, chuyện kia là may. Nhưng biết đâu cái mà hôm nay mình gọi là xui, ngày mai lại mở ra một con đường mới. Và cái mà hôm nay mình gọi là may, ngày mai lại thành cái họa. Vị Bà-la-môn đoán tướng kiếm vì tham lợi dưỡng mà nói sai sự thật, cuối cùng chính cái mũi của mình phải trả giá. Hoàng tử vì một cái hắt hơi mà được cả vương quốc, nhưng đó là vì chàng đã có sẵn nhân duyên, đã được vua thương từ trước.
Cho nên, khi gặp một chuyện không như ý, xin đừng vội nói đó là chuyện xấu nhất đời. Hãy nhìn rộng ra một chút. Cùng một sự việc, với người này là tốt, với người kia là xấu. Không có gì tốt cho tất cả, cũng không có gì xấu cho tất cả. Hiểu được như vậy, lòng mình sẽ nhẹ hơn. Gặp chuyện vui cũng không vội mừng quá, gặp chuyện buồn cũng không vội khổ quá. Vì tốt hay xấu, cuối cùng cũng chỉ là một mặt của sự việc, mà sự việc thì còn nhiều mặt khác nữa, đang chờ mình nhìn thấy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư