🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Người nô lệ giả làm con triệu phú: nói nhiều, lộ mình

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Có những lời nói dối nhỏ, lúc đầu tưởng là không sao. Nhưng nói dối giống như vay nợ. Vay một lần, phải trả lãi bằng nhiều lần nói dối khác. Đến một lúc, người ta không còn nhớ mình đã nói gì, và chỉ cần một câu nói lỡ lời là tất cả sụp đổ. Câu chuyện sau đây kể về một người như vậy.

Thuở xưa, ở thành Ba-la-nại, có một nhà triệu phú giàu có. Bà vợ triệu phú sinh một con trai. Cũng trong ngày ấy, một người nữ tỳ trong nhà sinh một con trai. Hai đứa trẻ lớn lên cùng tuổi với nhau. Khi con trai triệu phú học viết, con trai người nô tỳ cũng mang tấm gỗ xin học viết theo. Nó học thêm vài ba nghề, lớn lên thành một thanh niên ăn nói giỏi, đẹp trai, tên là Katahaka.

Katahaka làm quản lý các kho trong nhà triệu phú. Một hôm, anh ta suy nghĩ: Những người này sẽ không để ta làm quản lý suốt đời được. Nếu thấy ta có lỗi gì, họ sẽ đánh ta, trói ta, cho ta đồ ăn của bọn nô lệ. Chi bằng ta liều một phen. Ở biên địa, có một người triệu phú là bạn của chủ ta. Ta sẽ viết thư, nhân danh chủ ta, cầm đi đến đấy và nói ta là con của triệu phú, lừa vị ấy để lấy con gái của ông ta, hưởng hạnh phúc suốt đời.

Nghĩ vậy, anh ta viết thư như sau: Tôi gửi người con trai của tôi tên là Katahaka đến với bạn. Thật là xứng đáng nếu hai gia đình chúng ta kết làm sui gia, con của tôi lấy con của bạn. Do vậy, hãy gả con gái của bạn cho con trai của chúng tôi. Viết xong, anh ta đóng triện của người triệu phú, đem theo nhiều tiền bạc, áo quần, hương thơm, đến biên địa, đảnh lễ vị triệu phú và đứng chờ.

Vị triệu phú đọc thư xong, vui mừng nói: Nay mới thật là ta sống cuộc đời mới. Ông hoan hỷ gả con gái và cho người hỗ trợ anh ta. Được tôn quý như vậy, Katahaka trở thành kiêu ngạo. Đối với các món ăn, các loại vải, hương được đem lại, anh ta chỉ trích không ngớt: Chúng nấu cháo như thế này, nấu đồ ăn như thế này. Ôi, thật là những người ở biên địa! Anh ta chê cả những người thợ dệt, thợ làm hương, thợ bó hoa, bảo họ không biết gì.

Trong lúc ấy, ở Ba-la-nại, vị triệu phú không thấy mặt Katahaka, liền cho đi tìm khắp nơi. Một người đi tìm đến được chỗ ấy, nhận diện được Katahaka, nhưng không để lộ tông tích, trở về trình với chủ. Vị triệu phú nghe tin, nói: Nó làm một việc không phải, ta sẽ đi đem nó trở về. Ngài xin phép vua, ra đi với một số đông tùy tùng.

Katahaka nghe tin chủ đến, suy nghĩ: Không có lý do gì khác để vị triệu phú đến. Chính vì ta. Nếu ta chạy trốn thì sau này không thể trở về được. Anh ta nghĩ ra một phương kế. Anh ta đi đón ông chủ, làm bổn phận một người nô lệ, để làm vui lòng ông chủ của ta. Giữa hội chúng, anh ta nói: Những kẻ ngu khác, khi cha mẹ ăn, họ không hầu hạ mà ngồi ăn với cha mẹ. Còn chúng tôi, khi cha mẹ ăn, chúng tôi đem lại bát, ống nhổ, chén đĩa, quạt và nước uống. Cho đến khi cha mẹ đi đại tiện, tiểu tiện, chúng tôi cũng đem lại bình nước.

Khi đến giờ ăn, anh ta tự cầm bình nước đi đến gần chủ, lo hầu hạ xong, quỳ xuống chân chủ và thưa: Thưa ông chủ, ông chủ cần tài sản bao nhiêu con xin dâng đủ, xin chớ làm cho danh giá con mất đi. Vị triệu phú bằng lòng với bổn phận đầy đủ của nó và nói: Chớ sợ hãi, không có gì nguy hiểm đến với ngươi từ lời nói của ta cả.

Vị triệu phú vào thành biên địa, được tiếp đón long trọng. Một hôm, ngài gọi cô con gái của vị triệu phú biên địa đến và nói: Này con thân, chồng con không có lỗi gì khác, chỉ có tật hay chê bai đồ ăn thôi. Cha sẽ chỉ cho con một cách để làm cho chồng con im miệng. Ngài dạy cô học thuộc lòng một bài kệ. Rồi ngài ở lại vài ngày rồi trở về Ba-la-nại.

Từ khi chủ đi về, Katahaka lại càng sanh lòng kiêu mạn. Một hôm, khi vợ đem lại một món ăn rất ngon, mời chồng ăn, Katahaka bắt đầu chỉ trích món ăn. Cô liền đọc lên bài kệ mà vị triệu phú đã dạy: Nó nói nhiều, đại ngôn, khi đến xứ sở lạ, vị ấy sẽ trở lui, và phá hoại tất cả, vậy Katahaka, hãy ăn món này gấp!

Katahaka nghe xong, suy nghĩ: Ôi thôi! Chắc vị triệu phú đã nói cho nàng biết tên ta và kể lại toàn bộ câu chuyện rồi. Từ đó trở đi, anh ta không dám chê bai món ăn, cũng không dám kiêu mạn, và với ý hạ mình, anh ta ăn các món được đem đến. Về sau, khi từ trần, anh ta đi theo nghiệp của mình.

Đức Phật kể chuyện này về một vị Tỷ-kheo hay nói khoác lác, và nhận diện: Katahaka chính là vị Tỷ-kheo ấy, còn vị triệu phú xứ Ba-la-nại chính là Ngài. Câu chuyện tưởng như chỉ nói về một người nô lệ gian dối, nhưng nó nói trúng một thói quen rất thường gặp: nói nhiều, chê nhiều, để tỏ ra mình hơn người.

Người hay chê bai thường tưởng mình đang tỏ ra sành sỏi. Thật ra, càng chê, người ta càng thấy mình trống rỗng. Người thật sự có hiểu biết thì ít chê, nhiều làm. Người thật sự có địa vị thì không cần khoe, người khác tự thấy. Katahaka chê món ăn, chê thợ dệt, chê thợ làm hương, chê tất cả, chỉ để che đi một điều: anh ta không phải là người mà anh ta đang giả vờ.

Có một chi tiết rất đáng nhớ. Khi chủ đến, Katahaka không chạy trốn. Anh ta quay về làm đúng bổn phận của một người nô lệ: hầu hạ, dâng nước, quỳ xuống xin tha. Và chính lúc anh ta hạ mình xuống, anh ta được tha. Vị triệu phú không vạch mặt anh ta trước mặt nhạc phụ. Ngài chỉ dạy cho cô vợ một bài kệ, để mỗi lần chồng chê bai thì nhắc một câu. Một câu nhắc nhẹ, mà đủ để người ta nhớ mình là ai.

Trong đời, ai cũng có lúc muốn tỏ ra hơn mình thật. Muốn vậy cũng không sao, miễn là mình chịu học, chịu làm để trở thành người như vậy. Điều nguy hiểm là chỉ muốn cái vỏ mà không chịu cái ruột. Cái vỏ càng bóng, cái ruột càng rỗng, thì càng phải nói nhiều để lấp đi. Nói nhiều, rốt cuộc cũng lộ. Như bài kệ nói: nói nhiều, đại ngôn, khi đến xứ sở lạ, vị ấy sẽ trở lui, và phá hoại tất cả.

Cho nên, muốn người khác nể mình, đừng bắt đầu bằng lời chê. Hãy bắt đầu bằng việc làm tốt, bằng sự khiêm tốn, bằng cách đối xử tử tế với người chung quanh. Người ta quý mình không phải vì mình chê giỏi, mà vì mình sống tốt. Và nếu có lỡ nói dối, lỡ giả vờ, thì hãy quay về làm đúng bổn phận của mình, như Katahaka đã quay về hầu hạ chủ. Hạ mình xuống, mới là lúc mình bắt đầu đứng lên được.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 125
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ — Chuyện Tiền Thân (Jātaka), Tập 2 (VNC PHVN, 2021) — Chuyện 125: Chuyện Người Nô Lệ Katàhaka (Tiền thân Katahakajataka), Chương I (1–150), tr. 302–305
Bài liên quanĐàn quạ tát biển cứu bạn: thương mà không biết sức mìnhCây độc còn non: nhổ từ lúc mới nhúSáu con sư tử chết vì vội vàng: làm gì cũng phải đắn đo