Trong đời, người ta cãi nhau nhiều nhất không phải vì tiền, mà vì cái tưởng của mình. Tôi tưởng anh nghĩ xấu về tôi. Tôi tưởng chị coi thường tôi. Tôi tưởng sếp ghét tôi. Tôi tưởng con mình hư rồi. Toàn là tưởng, mà mình sống như thể đó là sự thật. Rồi mình giận, mình buồn, mình trách, mình xa lánh người ta, chỉ vì một cái tưởng trong đầu mình. Có khi hỏi lại mới biết, người ta không hề nghĩ như vậy. Mà lúc ấy thì đã muộn, lời đã nói, chuyện đã vỡ.
Ngày xưa, ở Kỳ Viên, đức Phật kể về lời giải thích rộng rãi của vị Tướng quân Chánh pháp Xá-lợi-phất, tại cửa thành Sankassa, liên hệ đến một vấn đề do bậc Đạo Sư thuyết giảng vắn tắt. Câu chuyện quá khứ được kể như sau.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát mệnh chung ở trong rừng, đã nói một câu ngắn ngủi: phi tưởng phi phi tưởng. Các vị tu khổ hạnh không tin lời giải thích của vị đệ tử đầu tay về lời dạy của vị Đạo Sư. Vì vậy, Bồ-tát từ cõi trời Quang âm trở về, đứng trên hư không, đọc lên bài kệ: những ai còn có tưởng, chúng cũng đi ác thú; những ai không có tưởng, chúng cũng đi ác thú; hãy từ bỏ cả hai, đạt được lạc thiền chứng, không còn các uế nhiễm.
Như vậy, Bồ-tát thuyết pháp, tán thán vị đệ tử của ngài, rồi đi lên cõi Phạm Thiên. Khi ấy, các vị tu hành khổ hạnh còn lại đã tin vị đệ tử đầu tay.
Câu chuyện chỉ ngắn như vậy thôi. Không có đánh nhau, không có mưu kế, không có ai bị mất gì. Chỉ có một câu nói ngắn ngủi của vị thầy trước lúc mệnh chung, một lời giải thích của người học trò lớn, và sự không tin của những người còn lại. Vậy mà đức Phật phải kể lại, vì trong đó có một đạo lý rất sâu, mà người đời hay vấp phải.
Tưởng là gì? Tưởng là cái hình ảnh, cái ý nghĩ mà tâm mình chụp lấy rồi dán lên sự vật. Mình thấy một người cau mày, mình tưởng người ta ghét mình. Mình nghe một câu nói, mình tưởng người ta có ý xấu. Cái tưởng ấy, một khi đã dán lên rồi, thì mình sống với nó như sống với sự thật. Mình giận cái tưởng của mình, mình buồn vì cái tưởng của mình, mình khổ vì cái tưởng của mình, mà người kia thì không hề biết gì.
Bài kệ nói: những ai còn có tưởng, chúng cũng đi ác thú. Nghĩa là, còn bám lấy cái tưởng, còn sống theo cái tưởng, thì còn đi lạc. Nhưng bài kệ lại nói tiếp: những ai không có tưởng, chúng cũng đi ác thú. Nghĩa là, bỏ hết tưởng, cho rằng mình không còn tưởng gì nữa, cũng vẫn đi lạc. Vì cái không tưởng ấy, nhiều khi cũng chỉ là một cái tưởng khác, tinh vi hơn: tưởng rằng mình đã hết tưởng, tưởng rằng mình đã buông, tưởng rằng mình đã giác ngộ.
Vậy thì phải làm sao? Bài kệ dạy: hãy từ bỏ cả hai. Từ bỏ cả cái tưởng, và cả cái không tưởng. Từ bỏ cả hai bên, thì mới đạt được lạc thiền chứng, không còn các uế nhiễm. Nghĩa là, đừng bám vào bên nào cả. Đừng nói tôi đúng, cũng đừng nói tôi không có gì để đúng. Chỉ cần thấy rõ: đây là một ý nghĩ đang khởi lên, nó đến rồi nó đi, mình không cần phải theo nó, cũng không cần phải chống lại nó.
Các vị khổ hạnh trong câu chuyện không tin lời giải thích của ngài Xá-lợi-phất, không phải vì lời giải thích ấy sai, mà vì họ bám vào cái tưởng của mình: tưởng rằng lời thầy nói phải có nghĩa như mình hiểu, tưởng rằng người học trò không thể hiểu hơn mình. Chính cái tưởng ấy làm họ không nghe được lời đúng. Đến khi Bồ-tát từ cõi trời trở về, đứng trên hư không mà nói, họ mới chịu tin. Nhưng nếu họ chịu buông cái tưởng của mình xuống sớm hơn, thì đã không cần phải chờ đến như vậy.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng hay như vậy. Ai nói trái ý mình một chút là mình không nghe. Ai giải thích khác với cái mình tưởng là mình cho người ta sai. Mình bám lấy cái tưởng của mình chặt đến mức không còn chỗ cho sự thật bước vào. Mà sự thật thì thường nằm ở giữa, không nằm ở bên này hay bên kia.
Cho nên, nếu hôm nay bạn đang giận ai đó, đang buồn vì ai đó, xin hãy dừng lại một chút và hỏi mình: đây là sự thật, hay chỉ là cái tưởng của mình? Nếu là cái tưởng, thì hãy buông nó xuống. Đừng bám vào nó, cũng đừng cố gắng xóa nó đi cho bằng được. Chỉ cần thấy nó là tưởng, thì nó đã bắt đầu tan rồi. Bỏ cả hai bên, không còn tưởng, cũng không còn không tưởng, thì tâm mới thật sự yên. Yên như vậy, mới là lạc, mới là đường về.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư