Có những đêm trăng sáng, người ta ngồi ngoài hiên mà ngắm trăng, thấy lòng mình yên lại. Có những buổi sáng nắng lên, người ta mở cửa sổ đón nắng, thấy lòng mình ấm lại. Ánh sáng bên ngoài làm lòng người ta dễ chịu. Nhưng ánh sáng bên ngoài thì lúc có lúc không. Trăng có khi tròn, có khi khuyết. Nắng có khi gắt, có khi tắt. Nếu lòng mình chỉ yên khi có trăng, có nắng, thì lòng mình sẽ theo trăng nắng mà lúc yên lúc động, không bao giờ thật sự yên được.
Ngày xưa, ở Kỳ Viên, đức Phật kể về lời giải thích một vấn đề của trưởng lão Xá-lợi-phất tại cửa thành Sankassa. Câu chuyện quá khứ được kể như sau.
Thuở trước, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát vào lúc mệnh chung ở trong rừng, đã trả lời các câu hỏi của các đệ tử với các chữ: ánh sáng của mặt trăng, ánh sáng của mặt trời. Nói xong, ngài sanh lên Quang âm thiên. Bấy giờ, vị đệ tử đầu tay giải thích lời của bậc Đạo Sư, các vị khổ hạnh không tin tưởng vị ấy. Cho nên sau đó, Bồ-tát từ Quang âm thiên xuất hiện xuống, đứng trên hư không và đọc lên bài kệ: nguyệt quang và nhật quang, ai tu với trí tuệ, với thiền không tầm này, được sanh Quang âm thiên.
Như vậy, Bồ-tát dạy cho các vị tu khổ hạnh hiểu, tán thán đức hạnh của vị đệ tử đầu tay, rồi trở lại cõi Phạm Thiên.
Câu chuyện này cũng ngắn như câu chuyện trước đó, và cũng nói về cùng một khung cảnh: các vị khổ hạnh không tin lời giải thích của ngài Xá-lợi-phất, và Bồ-tát phải từ cõi trời trở về để làm chứng. Nhưng bài kệ ở đây nói về một điều khác: ánh sáng của mặt trăng, ánh sáng của mặt trời, và thiền không tầm.
Thiền không tầm là gì? Tầm là cái tâm cứ chạy theo, cứ nắm lấy, cứ suy nghĩ, cứ lẩm bẩm trong đầu. Mình ngồi xuống mà tâm vẫn cứ chạy: hôm nay ăn gì, mai làm gì, người kia nói câu ấy là có ý gì, chuyện hôm qua sao mình lại nói như vậy. Cái tâm cứ tầm như vậy thì không bao giờ yên được, dù mình ngồi cả giờ đồng hồ. Thiền không tầm là khi cái tâm ấy lắng xuống, không còn phải gượng nghĩ, gượng giữ, gượng đuổi nữa. Tâm yên, mà vẫn sáng. Sáng như ánh trăng, sáng như ánh mặt trời, nhưng không phải ánh sáng ở ngoài, mà là ánh sáng ở trong.
Bồ-tát nói: ai tu với trí tuệ, với thiền không tầm này, được sanh Quang âm thiên. Quang âm thiên là cõi trời của ánh sáng, nơi mà chúng sanh sống bằng ánh sáng, không cần ăn uống như cõi người. Người tu mà tâm lắng xuống, không còn tầm nữa, thì tâm ấy sáng như ánh sáng, nhẹ như ánh sáng, và đi về cõi sáng. Đó không phải là chuyện xa vời. Ai đã từng ngồi yên được vài phút, tâm không chạy theo chuyện này chuyện kia, thì đã nếm được một chút vị của cái sáng ấy rồi.
Các vị khổ hạnh không tin lời giải thích của ngài Xá-lợi-phất, cũng vì tâm của họ còn tầm. Họ tầm theo ý nghĩ của mình, tầm theo cái hiểu của mình, nên không nghe được lời người khác. Bồ-tát phải hiện xuống, đứng trên hư không mà nói, họ mới chịu tin. Nhưng cái tin ấy, nếu chỉ tin vì thấy lạ, vì thấy Bồ-tát hiện ra, thì cũng chưa phải là hiểu. Hiểu thật sự là khi tâm mình lắng xuống, không còn tầm nữa, thì tự mình thấy được ánh sáng ấy, không cần ai làm chứng nữa.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng hay đi tìm ánh sáng ở ngoài. Tìm một người làm mình vui, tìm một nơi làm mình yên, tìm một món đồ làm mình thích. Nhưng ánh sáng ở ngoài thì lúc có lúc không, như trăng lúc tròn lúc khuyết. Chỉ có ánh sáng ở trong, cái sáng của một cái tâm lắng xuống, không còn chạy theo, mới ở lại với mình lâu dài. Muốn có ánh sáng ấy, không cần phải đi đâu xa. Chỉ cần ngồi xuống, thở một hơi, và để cho cái tâm cứ tầm ấy lắng xuống. Lắng xuống một chút, sáng lên một chút. Lắng xuống nhiều, sáng lên nhiều.
Cho nên, nếu hôm nay bạn thấy lòng mình tối, thấy mình mệt mỏi vì cứ suy nghĩ mãi không thôi, xin đừng đi tìm thêm một ánh sáng nào ở ngoài nữa. Hãy ngồi xuống, nhắm mắt lại, và thử một lần không tầm. Không nghĩ về hôm qua, không lo về ngày mai, chỉ ở lại với hơi thở này. Biết đâu, trong cái yên lặng ấy, bạn sẽ thấy một ánh sáng rất quen, như ánh trăng, như ánh mặt trời, mà thật ra đã ở trong mình từ lâu, chỉ vì tâm cứ tầm mãi nên mình không thấy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư