Có những người học nghề chưa tới nơi tới chốn đã vội ra làm thầy. Học lái xe mới biết đánh vô lăng đã dám chở người đi đường dài. Học thuốc mới nhớ vài vị đã dám bốc thuốc cho người khác. Học được nửa bài, tưởng mình biết cả bài, rồi làm liều. Cái nguy không nằm ở chỗ chưa biết, mà nằm ở chỗ tưởng mình đã biết.
Chuyện xưa kể về một vị vua cũng mắc đúng cái bệnh ấy. Vua A-xà-thế nghe theo Đề-bà-đạt-đa, một kẻ theo ác giới, rồi vì tham vương quyền mà giết chết chính vua cha của mình. Vua cha là một vị vua trị nước đúng pháp, lại là người đã chứng quả Dự lưu. Giết cha xong, vua không ngủ yên được nữa. Đêm rằm tháng mười, thành Vương Xá đèn đuốc sáng trưng như thành phố chư Thiên, vua ngồi trên ngai mà lòng run rẩy. Vua tưởng tượng đất nứt ra, lửa địa ngục phun lên, mình bị đất nuốt xuống. Vua muốn đến gặp Đức Phật để cầu xin hướng dẫn, nhưng tội lỗi quá lớn khiến vua không dám đến gần.
Đêm ấy, vua đem theo đại thần Jìvaka đi đến rừng xoài nơi Đức Phật đang ở cùng một ngàn ba trăm năm mươi vị Tỷ-kheo. Vua hỏi về quả của hạnh Sa-môn. Nghe pháp xong, vua xin Phật tha thứ lỗi lầm rồi ra về. Phật bảo các Tỷ-kheo rằng vua này đã bị tổn thương nặng. Nếu vua không vì tham vương quyền mà hại mạng vua cha, thì ngay trên chỗ ngồi ấy vua đã khởi lên Pháp nhãn. Chỉ vì nương tựa kẻ bất thiện mà vua mất quả Dự lưu. Các Tỷ-kheo bàn nhau rằng vua theo phe kẻ bất thiện nên chịu thiệt hại lớn. Phật nói, không phải chỉ nay vua mới theo phe bất thiện. Thuở xưa, vua cũng đã như vậy rồi.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn giàu có. Ngài đi đến Takkasilà học tất cả các nghề, trở thành một vị Sư trưởng có danh tiếng nhiều phương, dạy nghề cho năm trăm thanh niên. Trong số đó có một người tên là Sanjiva.
Bồ-tát dạy cho Sanjiva bùa chú làm cho các vật chết sống dậy, nhưng không dạy bùa chú chế ngự lại. Học được nửa phép, Sanjiva đâm ra kiêu mạn về năng lực của mình. Một hôm, anh ta cùng các thanh niên vào rừng lượm củi, thấy một con cọp chết nằm đó, liền nói với họ rằng mình sẽ làm cho con cọp sống lại.
Các bạn nói anh không làm được. Sanjiva bảo cứ nhìn, anh sẽ làm cho nó đứng dậy. Nghe vậy, các thanh niên liền leo lên cây. Sanjiva đọc bùa chú, lấy mảnh sành đánh vào con cọp. Con cọp vàng đứng dậy, nhanh như chớp xông tới, cắn vào cổ Sanjiva và lấy mạng sống của anh ta, rồi chính nó cũng rơi xuống chết tại chỗ. Các thanh niên lượm củi xong, đi về trình lại với Sư trưởng.
Sư trưởng gọi các thanh niên lại và nói, do thân cận với kẻ bất thiện, do kính trọng những kẻ không xứng đáng, nên Sanjiva phải gặp đại nạn như vậy. Rồi ngài đọc bài kệ: ai theo kẻ bất thiện, thân cận kẻ bất thiện, sẽ bị nó giết chết, như cọp giết Sanjiva. Bồ-tát thuyết pháp cho các thanh niên với bài kệ ấy, rồi suốt đời làm các công đức như bố thí, và đi theo nghiệp của mình.
Sau khi kể pháp thoại, Đức Phật nhận diện Tiền thân. Lúc bấy giờ, thanh niên làm sống dậy con cọp chết là vua A-xà-thế, còn vị Sư trưởng có danh nhiều phương là chính Đức Phật.
Câu chuyện này có hai chỗ đáng nhớ. Thứ nhất, học nửa vời còn nguy hơn không học. Sanjiva biết làm vật chết sống lại mà không biết chế ngự nó. Cái phép anh học được không sai, nhưng thiếu một nửa quan trọng nhất. Trong đời thường cũng vậy. Người biết nửa luật đã dám cãi, người biết nửa thuốc đã dám chữa, người biết nửa đạo đã dám dạy người. Biết nửa mà tưởng biết hết, đó là lúc tai họa gần nhất.
Thứ hai, theo ai thì thành ra như thế ấy. Sanjiva kiêu mạn vì tưởng mình có phép lạ. Vua A-xà-thế mất quả Dự lưu vì nương tựa Đề-bà-đạt-đa. Cả hai đều không phải người xấu từ đầu. Một người là học trò của bậc Sư trưởng hiền trí, một người là vua của một nước lớn. Họ hỏng vì chọn nhầm người để gần, nhầm lời để nghe.
Cho nên người xưa dạy, muốn biết một người sẽ đi về đâu, đừng chỉ nhìn tài của họ, hãy nhìn xem họ đang thân cận với ai. Gần người thiện, cái thiện trong mình lớn lên. Gần kẻ bất thiện, cái ác trong mình được nuôi lớn, đến một ngày nó quay lại cắn chính mình, như con cọp mà Sanjiva đã làm sống dậy.
Học thì học cho tới, làm thì làm cho trọn. Chưa chế ngự được con cọp thì đừng dại mà đánh thức nó dậy. Và trước khi nghe theo ai, hãy nhìn cho kỹ người ấy là ai. Một quyết định chọn bạn, chọn thầy, nhiều khi định luôn cả đời người.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư