Có những đứa trẻ làm cha mẹ và thầy cô bó tay. Nó hay nổi nóng, hung hăng, nói năng thô bạo, không ai dạy được. Cha mẹ dạy không nghe, bà con khuyên không được, bạn bè cũng lắc đầu. Người lớn nhìn nó mà lo: lớn lên, nó sẽ ra sao? Câu chuyện sau đây kể về một hoàng tử như vậy, và cách đức Phật dạy dỗ chàng, chỉ bằng một lần giáo giới.
Ở thành Tỳ-xá-ly, có một hoàng tử xứ Licchavi nổi tiếng độc ác. Chàng hay phẫn nộ, hung bạo, luôn nổi trận lôi đình, dùng hình phạt như một con rắn độc điên cuồng. Trước mặt hoàng tử, khi chàng nổi giận, không ai có thể nói hai ba lời. Ngay cả cha mẹ, bà con, bạn bè thân hữu, không ai có thể dạy chàng được.
Cha mẹ chàng suy nghĩ: Đứa trẻ này quá độc ác, hung hãn. Ngoài bậc Chánh Đẳng Giác, không một ai có thể nhiếp phục được nó. Rồi cha mẹ dẫn hoàng tử đến đức Phật và thưa: Bạch Thế Tôn, đứa trẻ này hung bạo, ác độc, hay nổi cơn phẫn nộ, xin Đạo sư hãy khuyên dạy nó.
Đức Phật dạy bảo hoàng tử: Này Hoàng tử, làm người chớ nên hung hãn, độc ác, thô bạo, giận dữ. Người nói lời ác ngữ là xử sự không thân ái đối với cha mẹ, con cái, anh chị em, vợ chồng, bạn bè hay bà con. Kẻ hung dữ như con rắn vươn lên để cắn, như kẻ cướp rình rập trong rừng, như con dạ-xoa nhảy lên để vồ mồi. Người phẫn nộ, ngay trong hiện tại, dầu được tô điểm trang sức vẫn xấu xa. Mặt nó dầu có đẹp như vầng trăng tròn cũng trở thành xấu xí như hoa sen bị cháy sém, như gương tròn bằng vàng bị nhơ bẩn. Do phẫn nộ chi phối, chúng sanh cầm kiếm tự chém mình, uống thuốc độc, treo cổ, nhảy xuống vực sâu, và khi mạng chung bị đọa vào địa ngục. Do vậy, mọi chúng sanh cần phải tu tập tâm từ bi, tâm lợi ích.
Hoàng tử được giáo giới như vậy, chỉ một lần giáo giới này, kiêu mạn được loại trừ, hoàng tử được nhiếp phục, chàng trở thành nhu mì, có tâm từ bi, nhu thuận, không còn mắng chửi đánh đập ai, như rắn có nanh bị nhổ ra, như con cua bị gãy càng, như con bò đực bị gãy sừng.
Khi được tin về tính tình hoàng tử thay đổi, các Tỷ-kheo bàn tán trong pháp đường: Cha mẹ và bà con dạy bảo hoàng tử xứ Licchavi độc ác từ lâu nhưng không nhiếp phục được. Nhưng bậc Chánh Đẳng Giác chỉ với một lần giáo giới đã nhiếp phục, khiến chàng trở thành nhu mì. Đức Phật nghe được, nói: Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay Ta mới nhiếp phục hoàng tử với một lần giáo giới mà thuở xưa cũng vậy. Nói vậy xong, đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở phương Bắc. Khi đến tuổi trưởng thành, ngài học tại Takkasila, rồi làm gia chủ một thời gian. Sau khi cha mẹ mất, Bồ-tát xuất gia làm vị ẩn sĩ, đạt được các thắng trí và thiền chứng, sống ở Tuyết sơn. Vì cần dùng muối, giấm, Bồ-tát đi xuống Ba-la-nại và ở trong công viên của vua.
Ngày hôm sau, Bồ-tát khất thực đến cửa cung vua. Vua nhìn qua cửa sổ thấy vị ẩn sĩ, hoan hỷ với uy nghi của ngài, mời ngài vào cung, đãi các món ăn đặc biệt, rồi hỏi ngài ở đâu. Bồ-tát đáp: Chúng tôi ở Tuyết sơn, đang tìm một trú xứ thích hợp cho mùa mưa. Vua mời ngài ở lại công viên của mình, cho dựng thảo am, cung cấp tám dụng cụ cho người xuất gia. Từ đó, Bồ-tát sống ở công viên, mỗi ngày vua đến hầu thăm hai ba lần.
Vua có một hoàng tử độc ác, hung bạo mà vua cũng như các bà con, đại thần đều không thể nhiếp phục. Vua suy nghĩ: Ngoài vị tu khổ hạnh đáng kính, có giới đức của ta, không một người nào khác có thể nhiếp phục được hoàng tử này. Nghĩ vậy, vua đưa hoàng tử đến gần Bồ-tát và thưa: Thưa Tôn giả, hoàng tử này hung bạo, độc ác. Chúng tôi không thể nhiếp phục nó. Mong ngài tìm một phương tiện dạy bảo nó. Vua giao hoàng tử cho Bồ-tát rồi ra đi.
Bồ-tát đưa hoàng tử cùng đi chơi trong công viên và đến một mầm cây nimba mới mọc lên từ hột giống, chỉ có hai lá, một lá phía bên này, một lá phía bên kia. Thấy cây ấy, Bồ-tát nói với hoàng tử: Này Hoàng tử, hãy ăn lá của cây con này và xem vị của nó thế nào? Hoàng tử lấy một lá của cây ấy, vừa đặt vào miệng và biết được vị, liền nhổ nó ra dưới đất với nước miếng kèm theo lời nguyền rủa. Bồ-tát hỏi: Này Hoàng tử, lá ấy thế nào? Hoàng tử đáp: Thưa Tôn giả, cây ấy như thuốc độc giết người, nếu lớn lên, nó sẽ làm chết nhiều người. Rồi hoàng tử nhổ cây con ấy lên với hai tay, chà nát nó và nói lên bài kệ: Cây này chỉ một lá, cách đất bốn đốt tay, lá nó giống thuốc độc, lớn lên sẽ làm gì?
Sau đó, Bồ-tát nói với hoàng tử: Này Hoàng tử, đối với cây nimba bé nhỏ này, Hoàng tử nghĩ rằng: Nay cây đắng như vậy, khi nó lớn lên thì cũng chẳng dùng được việc gì phải không? Vì vậy, chính Hoàng tử đã nhổ cây ấy lên và chà nát. Cũng như Hoàng tử đã xử sự đối với cây này, những người ở trong nước sẽ nghĩ về Hoàng tử rằng: Khi còn trẻ đã hung bạo, độc ác như vậy, thì khi lớn lên được làm vua, hoàng tử sẽ như thế nào nữa? Họ sẽ không cho Hoàng tử trị vì quốc độ, sẽ nhổ bứng Hoàng tử lên như cây nimba con và đuổi Hoàng tử ra khỏi nước. Do vậy, hãy từ bỏ tánh xấu giống như cây nimba! Bắt đầu từ nay, hãy đầy đủ lòng kiên nhẫn, từ bi, hòa ái!
Hoàng tử từ đấy trở đi bỏ kiêu mạn, trở nên hiền lành, đầy đủ lòng kham nhẫn, từ bi, hòa ái, an trú vững chắc trên lời khuyên răn của Bồ-tát. Sau khi phụ vương mất, chàng hưởng quốc độ, trọn đời làm các công đức rồi khi mạng chung đi theo nghiệp của mình. Đức Phật nhận diện tiền thân: hoàng tử ác độc ấy là hoàng tử xứ Licchavi, vua là Ananda, còn vị tu khổ hạnh đã giáo giới hoàng tử chính là Ngài.
Câu chuyện này dạy ta một điều rất thực tế: dạy người, nhất là dạy trẻ, đừng dạy bằng lời sáo rỗng. Hãy dạy bằng một hình ảnh mà người ta tự tay chạm vào được. Vị ẩn sĩ không giảng đạo lý dài dòng. Ông chỉ cho hoàng tử nếm một chiếc lá đắng, để chàng tự nhổ cây lên, tự nói ra câu: cây độc còn non, lớn lên sẽ làm gì? Rồi ông chỉ nhẹ nhàng lật ngược lại: người ta cũng sẽ nghĩ về con như vậy. Hoàng tử tự thấy mình trong cây nimba ấy. Một lần thấy như vậy, hơn trăm lần nghe giảng.
Cũng vậy, trong đời, khi ta thấy một thói xấu của mình còn nhỏ, đừng đợi nó lớn. Giận dữ, tham lam, kiêu mạn, lúc mới nhú thì chỉ như một mầm cây hai lá, nhổ một cái là xong. Để nó lớn thành cây to, rễ ăn sâu, thì chính mình cũng không nhổ nổi, và người khác sẽ nhổ mình đi. Cây độc còn non, nhổ từ lúc mới nhú. Tính xấu còn nhỏ, sửa từ lúc mới thấy. Đó là bài học của cây nimba, và cũng là bài học của cả một đời người.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư