Có những người cả đời cứ chờ một cơ hội lớn. Chờ có vốn lớn mới làm ăn. Chờ có người nâng đỡ mới bắt đầu. Chờ một ngày đẹp trời nào đó, mọi thứ tự dưng thuận lợi. Trong lúc chờ, ngày tháng cứ trôi. Còn có những người khác, tay trắng, vốn liếng chẳng có gì, nhưng mắt họ nhìn đâu cũng thấy đường. Một thứ người ta vứt đi, họ nhặt lên, xoay trở một hồi, thành cơ nghiệp. Câu chuyện hôm nay kể về một chàng trai như vậy. Chàng bắt đầu từ một con chuột chết nằm giữa đường.
Chuyện kể rằng, thuở xưa ở thành Ba-la-nại, có một vị triệu phú trẻ được gọi là Tiểu Triệu Phú. Ngài thông minh, biết xem tướng, biết tính toán. Một hôm, trên đường đi hầu vua, ngài thấy một con chuột chết nằm giữa đường. Ngài nhìn rồi nói một câu mà người đi đường nghe xong chỉ cười: một người có mắt, chỉ cần lượm con chuột này lên, cũng có thể dựng nên cơ nghiệp, nuôi được một người vợ.
Câu nói ấy rơi vào tai một chàng trai nghèo đang túng thiếu. Chàng nghĩ bụng, người này hẳn biết điều gì mới nói như vậy. Thế là chàng cúi xuống, lượm con chuột chết lên, đem bán cho một tiệm hàng mua về cho mèo ăn, được một đồng xu. Một đồng xu thôi, chẳng mua được gì to tát. Nhưng chàng không tiêu bừa. Chàng mua một ít đường mật, lấy nước uống đựng trong một cái bình, rồi ra đón những người làm vòng hoa từ rừng trở về. Trời nắng, ai cũng khát. Chàng mời mỗi người một ít đường, mật và nước uống. Những người làm hoa cảm ơn, mỗi người cho chàng một nắm hoa.
Hôm sau, chàng bán số hoa ấy, lại mua đường mật và nước, ra vườn hoa đón những người làm hoa. Ngày nào cũng vậy. Chẳng bao lâu, chàng dành dụm được tám đồng tiền vàng. Tám đồng, với một người tay trắng, đã là cả một gia tài nhỏ. Nhưng chàng không dừng lại. Chàng vẫn nhìn quanh, vẫn tìm đường.
Một ngày mưa gió, trong vườn của vua có nhiều cành cây khô và lá rụng đầy sân. Người giữ vườn không biết dọn làm sao cho sạch. Chàng đến nói: tôi sẽ quét sạch, với điều kiện củi và lá ấy thuộc về tôi. Người giữ vườn đồng ý ngay. Chàng ra sân chơi của bọn trẻ, cho chúng đường mật, nhờ chúng dọn sạch củi lá, chất thành một đống trước vườn hoa trong một buổi. Đúng lúc ấy, người làm đồ gốm cho vua đang đi tìm củi để nung chén bát, thấy đống củi, mua ngay. Ngày hôm đó, chàng bán củi được mười sáu đồng tiền, thêm ghè bình và năm cái bát. Cộng lại, chàng đã có hai mươi bốn đồng tiền.
Có vốn trong tay, chàng nghĩ xa hơn. Chàng đặt một ghè nước không xa cửa thành, đem nước cho năm trăm người cắt cỏ uống. Họ cảm ơn và hỏi: bạn giúp chúng tôi nhiều quá, bạn muốn chúng tôi làm gì cho bạn? Chàng chỉ đáp: khi nào tôi có việc, tôi sẽ nói. Chàng không đòi hỏi gì ngay. Chàng chỉ gieo một mối thiện cảm, để dành đó.
Trong lúc đi lại, chàng làm quen với một người buôn bán trên bộ và một người buôn bán trên biển. Người buôn trên bộ báo tin: ngày mai sẽ có người buôn ngựa đến thành với năm trăm con ngựa. Chàng bèn nói với những người cắt cỏ: hôm nay, mỗi người hãy cho tôi một bó cỏ, và đừng bán cỏ của các anh cho đến khi tôi bán xong cỏ của tôi. Họ bằng lòng, đem đến nhà chàng năm trăm bó cỏ. Người buôn ngựa không tìm được cỏ trong toàn thành phố, đành trả cho chàng một ngàn đồng tiền để lấy hết số cỏ ấy.
Vài ngày sau, người buôn trên biển báo tin sẽ có một chiếc tàu lớn cập bến. Chàng thuê một cỗ xe sang trọng, đến bến cảng với vẻ uy nghi, đưa chiếc nhẫn làm bảo chứng cho chiếc tàu, dựng một cái lều gần đó và ngồi chờ. Khi nghe tin có tàu đến, khoảng một trăm người lái buôn từ Ba-la-nại kéo đến mua hàng. Họ được báo là hàng đã có người bảo chứng, không lấy được. Họ bèn đến gặp chàng. Mỗi người đưa chàng một ngàn đồng để làm người hùn vốn trên tàu, và một ngàn đồng nữa để trả tiền lấy hàng phần của mình. Như vậy, chàng thu được hai trăm ngàn đồng tiền.
Chàng mang một trăm ngàn đồng đến thăm vị Tiểu Triệu Phú, kể lại tất cả, từ khi nghe lời ngài mà lượm con chuột chết đến ngày hôm nay. Vị triệu phú nghe xong, liền gả con gái cho chàng, giao cho chàng làm chủ toàn bộ gia sản. Khi vị triệu phú qua đời, chàng trở thành triệu phú của thành ấy.
Câu chuyện này, Đức Phật kể nhân việc một vị Tỷ-kheo tên là Cullapanthaka. Vị ấy xuất gia nhưng rất ám độn, bốn tháng trời không học thuộc nổi một câu kệ. Anh ruột của vị ấy, đã chứng quả A-la-hán, đuổi em ra khỏi tinh xá, cho rằng em không có khả năng trong Giáo pháp. Cullapanthaka buồn bã ra đi, định trở về đời sống tại gia. Đức Phật gặp vị ấy trên đường, đưa về, trao cho một miếng vải sạch và dạy: hãy hướng mặt về phía đông, lau qua lau lại miếng vải và nói: đồ vật lau bụi, đồ vật lau bụi. Vị ấy làm theo, đến khi miếng vải trở nên dơ bẩn, liền suy nghĩ: vừa rồi tấm vải này rất sạch, nay vì thân ta mà nó trở nên dơ bẩn. Thật sự các hành là vô thường. Ngay khi ấy, thiền quán tăng trưởng, và cuối buổi, Cullapanthaka chứng quả A-la-hán, thấu hiểu tất cả Tạng kinh điển.
Đức Phật dạy: Cullapanthaka ngày nay nhờ Ngài mà đạt được pháp tối thượng, cũng như ngày xưa, nhờ Ngài mà chàng trai kia đạt được tài sản tối thượng. Trong thời ấy, người đệ tử của Tiểu Triệu Phú chính là Cullapanthaka, còn Tiểu Triệu Phú chính là Đức Phật. Và Ngài đọc lên bài kệ: bậc trí với ít vốn, bậc có mắt, ít hàng, tự xây dựng cho mình tài sản lớn như vậy, như dùng hơi thở mình thổi lớn đám lửa nhỏ.
Bài học ở đây giản dị mà sâu. Thứ nhất, cơ hội không nằm ở chỗ to hay nhỏ, mà nằm ở con mắt biết nhìn. Một con chuột chết, trong mắt người thường là rác. Trong mắt người có trí, là đồng vốn đầu tiên. Thứ hai, giàu có không bắt đầu từ tiền, mà bắt đầu từ cách dùng tiền. Một đồng xu mua đường mật, đường mật đổi lấy hoa, hoa đổi lấy tiền, tiền đổi lấy củi, củi đổi lấy cỏ, cỏ đổi lấy ngàn đồng. Mỗi bước đều nhỏ, đều chắc, đều có tính toán. Thứ ba, chàng trai ấy không làm giàu một mình. Chàng cho nước uống những người làm hoa, những người cắt cỏ, giúp trước, không đòi hỏi. Đến lúc cần, người ta giúp lại. Và cuối cùng, chàng không quên ơn, mang một nửa số tiền đến biếu người đã chỉ đường cho mình.
Trong đời sống hôm nay cũng vậy. Nhiều người than mình không có vốn, không có quan hệ, không có cơ hội. Nhưng thật ra, vốn đầu tiên không phải là tiền, mà là con mắt biết nhìn và đôi tay chịu làm. Một việc nhỏ làm tốt, rồi việc nhỏ thứ hai, thứ ba, cứ thế mà lớn dần. Như hơi thở thổi vào đám lửa nhỏ, ban đầu chỉ là một đốm than, thổi đều tay, lửa sẽ lớn lên. Điều quan trọng là bắt đầu, và bắt đầu cho đúng. Đừng khinh việc nhỏ. Đừng chờ việc lớn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư