Trong một gia đình, ai được ngồi mâm trên? Trong một đoàn người, ai được đi trước? Trong một cuộc họp, ai được nói trước? Những câu hỏi nhỏ như vậy, nhưng cách trả lời nói lên rất nhiều về một cộng đồng. Nếu ai cũng tranh chỗ tốt cho mình, thì chỗ tốt chẳng còn ý nghĩa gì. Câu chuyện hôm nay kể về ba con vật dưới một gốc cây bàng, và cách chúng giải quyết câu hỏi: ai lớn tuổi nhất?
Chuyện kể rằng, khi Đức Phật đến Xá-vệ, có một việc xảy ra trong chúng Tỷ-kheo. Các đệ tử của nhóm Sáu Tỷ-kheo đi phía trước, khi các trú xứ chưa được các Trưởng lão ở, họ giành lấy hết: trú xứ này dành cho giáo thọ sư chúng tôi, trú xứ này dành cho sư trưởng chúng tôi, trú xứ này dành cho chúng tôi. Các Trưởng lão đến sau không được trú xứ. Trưởng lão Xá-lợi-phất, đệ tử cao nhất của Đức Phật, không được trú xứ, phải ngồi kinh hành dưới một gốc cây không xa trú xứ của Đức Phật bao nhiêu.
Sáng sớm, Đức Phật đi ra, đằng hắng thành tiếng. Trưởng lão đằng hắng lại. Đức Phật hỏi ai đó, Trưởng lão thưa mình là Xá-lợi-phất, kể lại sự việc. Đức Phật suy nghĩ: nay Ta còn sống, các Tỷ-kheo còn thiếu tôn trọng, kính nể lẫn nhau. Khi Ta diệt độ rồi, họ sẽ làm như thế nào nữa? Ngài bèn tập hợp đại chúng, chỉ trích nhóm Sáu Tỷ-kheo, rồi hỏi các Tỷ-kheo: ai xứng đáng được chỗ ngồi tốt nhất, được nước uống tốt nhất, được đồ ăn khất thực tốt nhất?
Có người nói: vị xuất gia từ gia đình Sát-đế-ly. Có người nói: vị xuất gia từ gia đình Bà-la-môn, từ gia đình gia chủ. Có người nói: những vị trì luật, những vị thuyết pháp, những vị đã chứng thiền. Có người nói: những vị Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán. Đức Phật nói: trong Giáo pháp này, xứng đáng được chỗ ngồi tốt nhất, không phải vị xuất gia từ gia đình cao quý, không phải vị trì luật, không phải vị trì kinh, không phải những vị đã chứng thiền, không phải những vị Dự lưu. Nhưng này các Tỷ-kheo, trong Giáo pháp này, tùy theo tuổi lớn mà quyết định về sự đảnh lễ, nghênh tiếp, chắp tay, phục vụ, mà nhận được chỗ ngồi tốt nhất, nước tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất. Chính ở đây, tuổi lớn là mức đo lường.
Rồi Đức Phật kể câu chuyện quá khứ. Thuở xưa, trên sườn Hy-mã-lạp-sơn, có ba con vật sống gần một cây bàng lớn: con chim trĩ, con khỉ và con voi. Chúng sống không tôn trọng, không kính nể, không tùy thuận lẫn nhau. Rồi chúng suy nghĩ: thật không xứng đáng cho chúng ta sống như thế này. Ai cao niên nhất giữa chúng ta, chúng ta sẽ đảnh lễ vị ấy.
Trong khi chúng tìm hiểu vị cao niên nhất, một hôm, cả ba con ngồi dưới gốc cây bàng, chim trĩ và khỉ hỏi con voi: này bạn voi, bạn có biết, khi bạn thấy cây bàng này lần đầu tiên, cây ấy to như thế nào? Con voi nói: này các bạn, khi tôi còn bé nhỏ, cây bàng chỉ là một bụi cây, tôi đi ngang qua nó đụng bắp vế tôi. Khi tôi đứng ngang cây ấy, cành cây cao nhất chỉ chạm đến lỗ rốn. Như vậy tôi biết cây này từ khi còn là một bụi cây.
Rồi hai con vật ấy lại hỏi con khỉ. Con khỉ nói: này các bạn, khi tôi còn là khỉ con, tôi ngồi trên đất, chỉ vươn cổ ra, có thể ăn được chồi cao nhất của cây bàng non này. Như vậy tôi biết cây này từ khi còn nhỏ.
Hai con vật kia lại hỏi con chim trĩ. Con chim trĩ nói: này các bạn, thuở trước, tại một chỗ nọ, có một cây bàng lớn. Tôi ăn trái cây, đi đại tiện ở chỗ này, từ đấy, cây này mọc lên. Như vậy, tôi biết cây này từ khi cây ấy chưa mọc. Do vậy, tôi cao niên hơn các bạn.
Nghe nói như vậy, con khỉ và con voi nói với chim trĩ có trí: này bạn, bạn cao niên hơn chúng tôi. Từ nay trở đi, chúng tôi sẽ cung kính, tôn trọng, đảnh lễ, cúng dường bạn. Chúng tôi sẽ đảnh lễ, nghênh tiếp, chắp tay, phục vụ bạn. Chúng tôi sẽ vâng theo lời khuyến giáo của bạn. Bắt đầu từ nay, bạn sẽ chỉ dạy khuyên bảo chúng tôi.
Từ hôm ấy trở đi, con chim trĩ khuyên bảo chúng, an trú chúng trong giới luật, và tự mình thọ trì giới luật. Cả ba con vật kính trọng, kính nể lẫn nhau, tùy thuận nhau, sống như vậy cho đến mạng chung, rồi đi lên thiên giới.
Đức Phật dạy: mục đích của ba con vật này là sống Phạm hạnh nhờ con chim trĩ. Này các Tỷ-kheo, nếu những thú vật ấy sống tôn trọng, kính nể lẫn nhau, thì vì sao, các ông đã xuất gia trong Pháp Luật khéo giảng này, lại không thể sống tôn trọng, kính nể lẫn nhau? Ngài khuyến cáo các Tỷ-kheo: bắt đầu từ nay trở đi, tùy theo tuổi lớn, các ông hãy đảnh lễ, nghênh tiếp, chắp tay, phục vụ; tùy theo tuổi lớn, hãy dành chỗ ngồi tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất; bắt đầu từ nay trở đi, không bao giờ một vị lớn tuổi lại bị một vị trẻ tuổi tranh giành trú xứ. Ai tranh giành sẽ phạm tội.
Sau khi kể pháp thoại này, Đức Phật đọc bài kệ: ai kính bậc lớn tuổi, là thiện xảo trong Pháp, đời này được tán thán, đời sau, sanh cõi lành. Và Ngài nhận diện Tiền thân: thời ấy, con voi là Mục-kiền-liên, con khỉ là Xá-lợi-phất và con chim trĩ là Đức Phật.
Bài học ở đây không chỉ dành cho người xuất gia. Trong mỗi gia đình, mỗi khi có giỗ chạp, lễ tết, người ta vẫn xếp chỗ ngồi theo tuổi. Người lớn tuổi ngồi trên, người nhỏ ngồi dưới. Có người cho rằng đó là hình thức, là cổ hủ. Nhưng thật ra, đó là một cách giữ gìn trật tự và lòng kính trọng. Khi mọi người biết nhường nhau, biết ai trước ai sau, thì không ai phải tranh giành, không ai phải tủi thân.
Điều đáng học nhất ở ba con vật là chúng không tranh cãi bằng sức mạnh. Voi to nhất, khỉ nhanh nhất, nhưng cả hai đều chịu ngồi xuống, hỏi nhau một cách đàng hoàng: bạn biết cây này từ khi nào? Chúng dùng sự thật để phân định, chứ không dùng sức để áp đặt. Và khi đã biết ai lớn tuổi nhất, chúng không gượng gạo, không miễn cưỡng, mà vui vẻ đảnh lễ, vâng lời, để người lớn tuổi chỉ dạy mình. Nhờ vậy, chúng sống hòa thuận đến cuối đời.
Trong đời sống hôm nay, nhiều gia đình lục đục không phải vì thiếu tiền, mà vì thiếu sự kính trọng. Con cái xem thường cha mẹ già, cho rằng cha mẹ lạc hậu, không biết gì. Anh em tranh nhau chỗ đứng, tranh nhau tiếng nói. Người trẻ xem thường người già, người già lại cố chấp với người trẻ. Nếu mỗi người đều nhớ bài học dưới gốc cây bàng, rằng kính người lớn tuổi không làm mình nhỏ đi, mà làm mình lớn lên, thì nhiều chuyện buồn đã không xảy ra. Kính người lớn tuổi, đời này được tán thán, đời sau sanh cõi lành. Đó không phải là lời khen suông. Đó là luật của một cộng đồng sống có trật tự, có tình nghĩa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư