🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Năm trăm con ngựa giá một đấu gạo

Truyện Tiền Thân · 9 phút đọc

Trong đời, có những việc sai không phải vì người làm thiếu cố gắng, mà vì người làm ngồi nhầm chỗ. Một người không biết việc, lại được giao việc quan trọng, thì càng cố gắng càng làm hỏng. Câu chuyện hôm nay kể về một ông vua ham tiền, một kẻ đánh giá ngu si, và năm trăm con ngựa bỗng dưng chỉ đáng giá một đấu gạo.

Chuyện kể rằng, thuở xưa ở thành Ba-la-nại, vua Brahmadatta trị vì. Lúc ấy, Bồ-tát làm người đánh giá cho vua. Ngài đánh giá voi ngựa, đánh giá châu báu, vàng bạc, và luôn trả cho người chủ đúng giá trị như ngài đã quy định. Việc làm ăn trong nước nhờ vậy mà công bằng, người buôn kẻ bán đều yên tâm.

Nhưng vua là người tham lam. Vua nghĩ: người đánh giá này cứ định giá đúng như vậy, không bao lâu sẽ làm cho tài sản trong nhà của ta khánh kiệt. Ta phải tìm một người đánh giá khác. Một hôm, vua mở cửa sổ, nhìn xuống sân, thấy một người quê mùa, tham và ngu, đang đi qua sân. Vua nghĩ bụng, kẻ ấy có thể làm người đánh giá cho mình. Vua cho gọi kẻ ấy lên, hỏi có thể làm người đánh giá cho vua được không. Kẻ ấy đáp ngay: thưa Đại Vương, tôi có thể làm được.

Thế là vua đặt người ngu ấy vào chức vụ người đánh giá, với mục đích bảo vệ tài sản của mình. Từ khi ấy trở đi, người ngu ấy đánh giá voi, ngựa, không đếm xỉa gì đến giá trị, nói giá tùy theo sở thích. Và vì giữ chức vụ ấy, kẻ ấy nói gì thì giá tiền là phải như vậy, không thể khác.

Lúc bấy giờ, từ nước phương Bắc, một người buôn ngựa đi đến với năm trăm con ngựa. Vua cho gọi người đánh giá lên, bảo anh ta đánh giá ngựa. Kẻ ấy đánh giá năm trăm con ngựa bằng giá một đấu gạo, bảo trả cho người buôn ngựa giá tiền một đấu gạo, rồi bảo dắt ngựa vào chuồng. Người buôn ngựa nghe xong, sửng sốt. Năm trăm con ngựa tốt, đổi lấy một đấu gạo. Anh ta đi đến gặp người đánh giá cũ, thuật lại sự việc và hỏi phải làm thế nào.

Bồ-tát nói: hãy cho người ấy một số tiền hối lộ và hỏi nó: biết rằng giá tiền các con ngựa đáng giá một đấu gạo, thì ông có thể cho chúng tôi biết, theo ông, tiền một đấu gạo là bao nhiêu, ông có thể tuyên bố giá ấy trước mặt vua được không? Nếu nó trả lời có thể được, thì đưa nó đến ngay trước mặt vua, và tôi cũng sẽ có mặt ở đấy.

Người lái buôn nghe theo. Anh ta cho người đánh giá một số tiền hối lộ, đặt vấn đề với kẻ ấy. Kẻ ấy nhận tiền và nói có thể đánh giá đấu gạo được. Người buôn ngựa đưa ngay anh ta đến trước mặt vua. Bồ-tát cùng nhiều đại thần khác cũng đi đến. Người buôn ngựa, sau khi đảnh lễ vua, liền thưa: thưa Đại Vương, con đã biết giá tiền năm trăm con ngựa bằng giá tiền một đấu gạo.

Vua hỏi: nhưng giá tiền một đấu gạo là bao nhiêu?

Người buôn ngựa đáp: Đại Vương hãy hỏi người đánh giá này.

Vua không biết sự việc đã xảy ra, bèn nói: này người đánh giá, khanh nói cho chúng ta biết giá tiền năm trăm con ngựa.

Kẻ ấy đáp: thưa Đại Vương, là giá tiền một đấu gạo.

Vua nói: hãy là vậy, này khanh. Năm trăm con ngựa này trị giá một đấu gạo. Vậy giá trị một đấu gạo là bao nhiêu?

Người ngu si ấy trả lời, không chút do dự: một đấu gạo trị giá bằng tất cả thành Ba-la-nại với nhiều ngoại ô!

Cả triều đình nghe xong, các đại thần vỗ tay cười và nói: trước kia chúng ta thường nghĩ rằng quả đất và quốc độ là vô giá. Nhưng nay chúng ta được biết rằng thành phố lớn Ba-la-nại này cùng với vị vua trị giá chỉ có một đấu gạo mà thôi. Ôi, kẻ đánh giá thật đầy đủ trí tuệ! Sao nó có thể giữ địa vị của nó lâu như vậy! Nhưng thật sự kẻ đánh giá này phù hợp với vua chúng ta một cách tuyệt diệu!

Rồi Bồ-tát đọc bài kệ: giá đấu gạo bao nhiêu? Bằng cả nội ngoại thành, thành phố Ba-la-nại, cả năm trăm con ngựa, cũng chỉ bằng giá tiền một đấu gạo mà thôi. Lúc bấy giờ, vua xấu hổ, đuổi kẻ ngu ấy đi và đặt Bồ-tát vào chức vụ đánh giá như cũ.

Câu chuyện này, Đức Phật kể nhân việc Trưởng lão Udàyi phân phối thẻ cơm cho chúng Tăng. Udàyi không biết gạo nào là gạo tốt, gạo nào là gạo xấu, không biết thứ tự hạ lạp, cứ ghi dấu bừa trên sàn nhà, trên tường, để chia phần. Các Tỷ-kheo nhận thiếu phần mình được nhận, phải kéo Udàyi ra khỏi phòng phân phối. Đức Phật dạy: không phải hiện nay Udàyi mới làm cho người khác bị thiệt hại khi nhận phần của họ. Thuở trước, Udàyi cũng đã làm như vậy. Trong thời ấy, kẻ đánh giá quê mùa ngu si là Udàyi, còn vị đánh giá có trí là Đức Phật.

Bài học ở đây thật rõ ràng. Thứ nhất, đặt người không biết việc vào việc quan trọng, thì tai họa không đến từ kẻ xấu, mà đến từ sự ngu dốt được trao quyền. Kẻ đánh giá ngu si không cần ác ý gì, chỉ cần nói giá theo sở thích, là cả một thành phố bỗng rẻ như một đấu gạo. Thứ hai, tham lam làm mờ mắt người cầm quyền. Vua chỉ muốn giữ tiền cho mình, nên đuổi người giỏi, rước người dốt về. Kết quả là vua tự làm mình thành trò cười trước cả triều đình. Thứ ba, người có trí không cần cãi nhau với kẻ ngu. Bồ-tát không tranh luận, chỉ bày một cách để kẻ ngu tự nói ra sự ngu dốt của mình trước mặt vua. Một câu hỏi đúng lúc, có giá trị hơn ngàn lời cãi vã.

Trong đời sống hôm nay, chuyện này vẫn xảy ra mỗi ngày. Trong một gia đình, giao tiền cho người không biết giữ tiền. Trong một cơ quan, giao việc chuyên môn cho người không có chuyên môn. Trong một cộng đồng, nghe theo người nói to nhất thay vì người hiểu biết nhất. Hậu quả thì ai cũng thấy: việc nhỏ thành việc lớn, tiền mất, lòng tin mất, mà người gây ra vẫn tưởng mình làm đúng. Cho nên, biết người, đặt người đúng chỗ, là một trí tuệ lớn. Và khi thấy mình đang ngồi vào một việc mà mình không biết, điều khôn ngoan nhất là nói thật mình không biết, để người biết việc làm thay. Đừng như kẻ đánh giá kia, không biết mà cứ nói, nói một câu, cả thành phố chỉ còn đáng giá một đấu gạo.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ — Tập 4 [Chuyện Tiền Thân 1–120] (HT Thích Minh Châu dịch), truyện 5. Chuyện Đấu Gạo (Tiền thân Tandulanàli), tr. 29–31
Bài liên quanKính người lớn tuổi: bài học dưới gốc cây bàngBa điều thắng kẻ thù: chuyện khỉ con và hồ sen quỷThổi tù và: thổi vừa thì được, thổi quá thì mất