Có những người gặp khó khăn thì dùng sức. Sức không đủ thì dùng mưu. Mưu không đủ thì liều mạng. Nhưng cũng có những người, gặp khó khăn, họ dừng lại, quan sát thật kỹ, rồi mới hành động. Và chính sự bình tĩnh ấy cứu họ. Câu chuyện hôm nay kể về một chú khỉ con, một cái hồ đầy hoa sen, và một con quỷ đang chờ sẵn dưới nước.
Chuyện kể rằng, thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Đề-bà-đạt-đa sanh ra làm con khỉ, lãnh đạo một đàn khỉ ở gần dãy Hy-mã-lạp Sơn. Vì sợ các khỉ con lớn lên sẽ tranh giành quyền lãnh đạo, con khỉ đầu đàn dùng răng cắn và thiến chúng, khiến chúng không thể nối dõi. Đó là một ông vua tàn ác, giữ ngôi bằng cách triệt hạ tất cả những ai có thể thay thế mình.
Lúc bấy giờ, Bồ-tát cũng do duyên con khỉ ấy, nhập thai vào bụng một con khỉ cái. Con khỉ cái biết thai đã thành, muốn bảo vệ thai của mình, bèn đến một ngôi rừng dưới chân núi. Khi thai đến đúng ngày, nó sinh ra Bồ-tát. Bồ-tát lớn lên, đến tuổi trưởng thành, đầy đủ sức mạnh phi thường. Một hôm, Bồ-tát hỏi mẹ: thưa mẹ, cha con đâu? Mẹ đáp: cha con đang sống lãnh đạo đàn khỉ dưới chân núi. Bồ-tát nói: thưa mẹ, hãy đưa con đến gần cha con. Mẹ can: cha con, vì sợ các khỉ con sẽ tranh giành lãnh đạo đàn khỉ, nên dùng răng cắn và thiến chúng. Bồ-tát đáp: thưa mẹ, hãy đưa con lại đấy. Con sẽ có cách!
Khi mẹ đưa khỉ con đến gần khỉ cha, vừa thấy con trai mình, con khỉ cha nghĩ rằng rồi đây con mình sẽ không cho mình lãnh đạo đàn khỉ, nay mình cần phải giết con bằng cách giả ôm hôn, rồi siết con thật chặt cho đến chết. Nó nói: hãy đến, này con thân, lâu nay con ở đâu? Nói vậy, nó ôm hôn và siết khỉ con thật chặt. Nhưng Bồ-tát, với sức mạnh như voi, đã siết chặt trở lại, khiến các xương khỉ cha như gãy nát.
Khỉ cha suy nghĩ: con này, khi lớn lên sẽ giết ta. Với phương tiện nào, ta hãy giết nó trước đã! Cách đây không xa, có một hồ nước có quỷ La-sát ở. Tại đấy, ta sẽ cho quỷ La-sát ăn nó! Nghĩ vậy, khỉ cha nói: này con thân, ta nay đã già. Ta sẽ giao cho con lãnh đạo đàn khỉ này. Hôm nay, ta sẽ phong vương cho con. Tại chỗ nọ, có một hồ nước, trong hồ có hai loài hoa súng, ba loại hoa sen xanh, năm loại hoa sen trắng. Hãy đi hái và đem các hoa ấy về.
Bồ-tát đáp: lành thay, cha thân. Con sẽ mang hoa lại. Nói xong, Bồ-tát ra đi, nhưng không xuống hồ gấp. Xung quanh hồ, Bồ-tát quan sát, thấy có dấu chân, chỉ có dấu chân xuống, không có dấu chân lên. Bồ-tát suy nghĩ: cái hồ này phải có quỷ La-sát trú ẩn! Cha ta không thể tự mình giết ta, muốn quỷ La-sát ăn thịt ta. Ta sẽ không đi xuống hồ này, vẫn lấy được hoa như thường.
Bồ-tát đi đến một chỗ không có nước, lấy đà, nhảy từ bờ bên này, hái hai cái hoa mọc cao trên mặt nước mà không dính nước, rồi hạ xuống bờ bên kia. Rồi từ bờ bên kia, Bồ-tát nhảy đến bờ bên này, theo phương thức trước, bẻ hai cái hoa. Cứ như thế, từ cả hai bên bờ, Bồ-tát hái được nhiều hoa, chất thành hai đống, nhưng vẫn không xuống chỗ trú xứ của quỷ La-sát.
Đến khi không thể nhảy qua hồ nước hai hoa được nữa, Bồ-tát gom lấy các hoa ấy, chất thành đống, để tại một chỗ. Con quỷ La-sát kinh ngạc suy nghĩ: lâu nay, chưa bao giờ ta thấy một người nào sáng suốt, kỳ diệu như vậy. Các hoa sen được con khỉ này hái như ý muốn, mà nó vẫn không xuống trú xứ của ta. Rồi quỷ La-sát rẽ nước đi lên, đến bên Bồ-tát và nói: này khỉ chúa, trong hồ này, ai có được ba pháp, vị ấy sẽ chiến thắng kẻ thù. Ta nghĩ rằng tất cả pháp ấy ngài đều có đủ. Quỷ La-sát đọc bài kệ: ai đầy đủ ba pháp, này khỉ chúa như ngài, thiện xảo và anh hùng, đầy đủ cả trí tuệ, ngài đủ ba pháp ấy, đánh bại được kẻ thù.
Như vậy, quỷ La-sát trong hồ đã tán thán Bồ-tát với bài kệ này và hỏi: ngài lấy các hoa này làm gì? Bồ-tát đáp: cha ta muốn phong vương cho ta, do lý do này, ta lấy hoa. Quỷ La-sát nói: một bậc sáng suốt như ngài không nên hái hoa và mang hoa, tôi sẽ hái và mang cho ngài. Rồi nó nhổ hoa lên và mang hoa đi theo sau lưng Bồ-tát.
Con khỉ cha ở đằng xa thấy Bồ-tát, liền nghĩ: ta giục nó đi để quỷ La-sát ăn thịt nó. Nay nó lại an toàn trở về với quỷ La-sát mang hoa cho nó! Ta bị nguy hại rồi. Nghĩ đến đó, quả tim nó vỡ thành bảy mảnh và nó mạng chung tại chỗ. Đàn khỉ còn lại hội họp và tôn Bồ-tát lên làm vua.
Đức Phật kể câu chuyện này khi ở Trúc Lâm, về âm mưu ám hại của Đề-bà-đạt-đa. Ngài dạy: không phải chỉ nay Đề-bà-đạt-đa mới âm mưu ám hại Ta, trong quá khứ, kẻ ấy cũng đã làm như vậy. Và Ngài nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, chúa của đàn khỉ là Đề-bà-đạt-đa, còn con trai của chúa đàn khỉ là Đức Phật.
Bài học ở đây nằm trong ba pháp mà quỷ La-sát đã đọc lên: thiện xảo, anh hùng và trí tuệ. Thiện xảo là khéo léo, biết cách làm. Anh hùng là dũng cảm, không sợ hãi. Trí tuệ là thấy rõ sự thật. Chú khỉ con có đủ cả ba. Nhờ trí tuệ, chú nhìn ra dấu chân chỉ đi xuống mà không đi lên, biết hồ có quỷ, không lao xuống một cách mù quáng. Nhờ thiện xảo, chú nghĩ ra cách nhảy từ bờ này sang bờ kia, hái hoa mà không chạm nước. Nhờ anh hùng, chú dám đối mặt với con quỷ, không run sợ, khiến quỷ phải nể phục.
Trong đời sống hôm nay, nhiều người gặp khó khăn thì chỉ dùng một trong ba điều ấy. Có người chỉ có dũng cảm, cứ lao vào, rồi ngã. Có người chỉ có khéo léo, xoay trở đủ đường, nhưng thiếu can đảm nên không dám làm. Có người chỉ có trí tuệ, nhìn ra vấn đề, nhưng không hành động. Ba pháp phải đi cùng nhau mới thắng được kẻ thù. Kẻ thù ở đây không nhất thiết là một người nào đó. Kẻ thù có thể là một hoàn cảnh khó khăn, một thói quen xấu, một nỗi sợ trong lòng mình. Muốn thắng, trước hết phải dừng lại mà nhìn cho rõ, như chú khỉ nhìn dấu chân quanh hồ. Rồi nghĩ ra cách làm khéo léo, rồi can đảm mà làm. Làm được như vậy, thì ngay cả quỷ dưới hồ cũng phải mang hoa đến cho mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư