Trong đời, có một cái bẫy rất ngọt: làm một việc tốt, được khen, rồi làm nữa, làm mãi, đến khi việc tốt biến thành việc hại. Cái gì quá cũng không tốt. Ăn quá thì đầy bụng. Nói quá thì mất lòng. Ngay cả một tiếng tù và, thổi vừa thì đuổi được cướp, thổi quá thì gọi cướp đến. Câu chuyện hôm nay kể về hai cha con thổi tù và, và một bài học chỉ gói trong một câu: thổi quá thành không tốt.
Chuyện kể rằng, thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình một người thổi tù và. Hai cha con cùng đi đến chỗ tế lễ các vì sao ở Ba-la-nại. Do thổi tù và, hai cha con được nhiều tiền. Trên đường về làng của mình, phải ngang qua một khu rừng có ăn cướp. Người con ngăn cha, nói: chớ có thổi tù và liên hồi. Chỉ thổi từng hồi một thôi, như tù và của một vị chủ tướng vậy.
Người cha không nghe. Ông nói: với tiếng tù và, ta sẽ đuổi bọn cướp chạy. Nên ông cứ thổi liên hồi. Bọn ăn cướp ban đầu nghe tiếng tù và, nghĩ là tiếng tù và của vị chủ tướng, nên chạy trốn. Nhưng khi nghe tiếng tù và cứ liên hồi, không ngớt, chúng biết không phải là tiếng tù và của một chủ tướng, liền trở lại tìm hiểu. Thấy chỉ có hai cha con, bọn chúng xông ra cướp hết cả tiền bạc.
Người con than: do thổi, được tài sản, do thổi, bay hết tiền. Rồi người con đọc bài kệ: thổi, thổi, chớ thổi quá! Thổi quá thành không tốt. Do thổi, được tài sản, do thổi, bay hết tiền.
Câu chuyện này, Đức Phật kể khi ở tại Kỳ Viên, về một Tỷ-kheo khó bảo. Vị Tỷ-kheo ấy không chịu nghe lời khuyên, cứ làm theo ý mình. Đức Phật dạy: không phải chỉ nay ông mới khó bảo. Trong thời quá khứ, ông cũng đã khó bảo rồi. Và Ngài nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, người cha là Tỷ-kheo khó bảo này, còn người con là Đức Phật.
Câu chuyện tương tự cũng xảy ra với hai cha con đánh trống. Người cha đánh trống, được nhiều tiền, trên đường về ngang qua rừng có cướp, dặn con đừng đánh trống liên hồi, chỉ đánh từng hồi như trống của chủ tướng. Đứa con không nghe, cứ đánh liên hồi. Bọn cướp ban đầu sợ mà chạy, sau nghe ra không phải trống của chủ tướng, quay lại cướp hết. Người cha than: đánh, đánh, chớ đánh quá! Đánh quá thành không tốt. Do đánh, được của tiền, do đánh, tiền mất hết.
Hai câu chuyện, một bài học. Điều hay, điều tốt, nếu làm quá tay, sẽ biến thành điều dở. Tiếng trống, tiếng tù và vốn là để dọa cướp. Thổi một hồi, nghỉ một hồi, nghe như đoàn quân có kỷ luật, cướp sợ mà tránh. Thổi liên hồi không dứt, nghe như một người đang khoe khoang, đang sợ hãi, cướp biết ngay chỉ có hai người, chẳng có đoàn quân nào cả. Cái khôn nằm ở chỗ biết dừng. Biết thổi bao nhiêu là đủ. Biết khi nào nên im lặng.
Trong đời sống hôm nay, chuyện thổi quá tay xảy ra khắp nơi. Có người làm việc tốt, được khen một lần, rồi kể đi kể lại mãi, đến khi người nghe chán, việc tốt cũng mất hay. Có người thương con, lo cho con đủ thứ, lo quá thành bao bọc, con lớn lên không tự làm được gì. Có người dạy dỗ, nhắc nhở một lần là đủ, nhưng nhắc mãi thành cằn nhằn, người nghe không còn muốn nghe nữa. Có người uống thuốc bổ, uống vừa thì khỏe, uống quá thành hại thân. Có người tập thể dục, tập vừa thì khỏe, tập quá sức thành chấn thương.
Khó nhất trong đời không phải là biết làm, mà là biết dừng. Làm đã khó, dừng còn khó hơn, vì khi đang được khen, đang thấy có kết quả, ai cũng muốn làm thêm một chút nữa. Nhưng người trí biết rằng, mọi thứ đều có mức của nó. Quá mức, lợi thành hại. Người con trong chuyện đã nói đúng: chớ thổi liên hồi, chỉ thổi từng hồi một thôi, như tù và của một chủ tướng. Nghĩa là làm việc gì cũng phải có nhịp, có chừng mực, có lúc tiến, có lúc dừng.
Bài học này cũng dạy ta biết nghe lời khuyên. Người cha trong chuyện không nghe lời con, người con trong chuyện đánh trống không nghe lời cha, cả hai đều mất hết tiền. Nghe lời khuyên không làm mình nhỏ đi. Ngược lại, biết nghe là biết học. Có những lời khuyên chỉ cần nghe một lần là tránh được một tai họa. Người khó bảo, như Đức Phật dạy, không phải chỉ khó bảo một lần, mà khó bảo thành thói quen, đời này qua đời khác. Cho nên, khi có người thương mình nhắc một câu, hãy dừng lại mà nghe. Biết đâu, câu nhắc ấy chính là tiếng tù và đúng lúc, cứu mình khỏi mất hết những gì mình đã khó nhọc làm ra.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư