Có những lời mời nghe rất ngọt ngào, nhưng đằng sau là một cái bẫy. Người ta mời bạn đi ăn, đi chơi, đầu tư chung, làm ăn chung, nói toàn những lời tốt đẹp. Nhưng bạn không biết họ thật sự muốn gì. Đến khi phát hiện ra thì đã ở giữa sông, không còn đường lui. Lúc ấy, chỉ có sự bình tĩnh và trí tuệ mới cứu được mình. Câu chuyện con khỉ và con cá sấu là một bài học như vậy.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh làm con khỉ chúa, sống ở khúc quanh của sông Hằng. Khỉ chúa lớn lên lực lưỡng, thân thể cường tráng, dung sắc tươi đẹp. Bấy giờ, một con cá sấu cũng sống ở sông Hằng. Vợ nó thấy thân thể khỉ chúa, sinh thèm thuồng quả tim của khỉ, liền nói với chồng: em muốn ăn quả tim con khỉ chúa này. Cá sấu đực nói: chúng ta tìm ăn dưới nước, nó tìm ăn trên cạn, làm sao bắt được nó? Vợ nó đáp: hãy tìm mọi cách bắt cho được, nếu em không được ăn tim nó, em sẽ chết. Cá sấu đực an ủi vợ: thôi được, ta đã có một mưu kế, ta sẽ cho em ăn thịt quả tim nó.
Khi khỉ chúa uống nước xong, đang ngồi trên bờ, con cá sấu bơi lại gần và nói: thưa ngài khỉ chúa, ở đây ngài chỉ ăn được các trái cây hư thối, sao ngài lại thường đến chỗ cũ này? Ở bên kia bờ sông Hằng không bao giờ hết các loại quả ngọt như xoài, mít. Sao ngài không qua bên ấy để ăn đủ loại quả? Khỉ đáp: sông Hằng sâu và rộng, làm sao tôi đi qua được? Cá sấu nói: nếu ngài muốn đi, tôi mời ngài leo lên lưng tôi và tôi đưa ngài qua. Khỉ tin lời, leo lên lưng cá sấu.
Cá sấu bơi đi một lát, rồi lặn xuống nước. Khỉ kêu to: này bạn, sao bạn làm tôi chìm xuống? Để làm gì vậy? Cá sấu đáp: ta đưa ngươi qua, có phải vì bản chất chân chánh đâu? Vì vợ ta thèm quả tim của ngươi, nên ta muốn lấy nó cho nàng ăn! Khỉ nói: này bạn, thật là tốt lành khi bạn nói với tôi như vậy. Nếu trái tim nằm trong bụng chúng tôi, thì khi tôi nhảy từ đầu cành này qua đầu cành khác, nó đã bị vỡ vụn ra như bột rồi! Cá sấu hỏi: vậy ngươi để quả tim ngươi ở đâu? Khỉ chỉ một cây sung không xa, đầy những chùm sung, và nói: hãy xem, đấy là những quả tim của chúng tôi đang treo lủng lẳng ở cây sung.
Cá sấu bảo: nếu ngươi chỉ cho ta quả tim, ta sẽ không giết ngươi đâu. Vậy hãy đưa ta lại đấy, ta sẽ chỉ cho bạn quả tim đang treo lủng lẳng trên cây. Cá sấu đưa khỉ đến chỗ ấy. Khỉ từ lưng cá sấu nhảy lên, ngồi trên cây sung và nói: này bạn cá sấu ngu đần ơi, bạn nghĩ rằng các loài vật để các quả tim ở đầu cành cây sao? Bạn thật là ngu! Ta đã lừa bạn đấy. Thân của bạn to lớn, nhưng bạn không có trí khôn. Rồi khỉ đọc bài kệ: thôi đủ rồi, các trái hồng đào, mít và xoài được thấy ở bờ bên kia. Ta không ham chúng nữa, cây sung ta tốt hơn. Thân của bạn thật lớn, nhưng trí bạn quá nhỏ! Nghe vậy, con cá sấu buồn khổ, sững sờ đi về chỗ ở của mình, như người đánh mất một ngàn đồng tiền.
Đức Phật kể câu chuyện này khi nói về Đề-bà-đạt-đa âm mưu sát hại Ngài. Ngài nói: không phải chỉ nay Đề-bà-đạt-đa mới âm mưu sát hại ta. Trước kia, kẻ ấy cũng đã làm như vậy rồi. Con cá sấu đực chính là Đề-bà-đạt-đa, con cá sấu cái chính là thiếu nữ Cinca, còn khỉ chúa chính là tiền thân của đức Phật.
Câu chuyện này dạy mấy điều. Thứ nhất, đừng tin lời mời ngọt ngào khi chưa biết rõ ý định của người mời. Cá sấu mời khỉ qua sông ăn trái ngọt, nghe rất tốt. Nhưng đằng sau lời mời ấy là một cái bẫy. Ngày nay cũng vậy: có người rủ bạn đầu tư với lãi suất cao ngất, rủ bạn vay tiền làm ăn lớn, rủ bạn đi chỗ này chỗ kia với lời hứa hẹn tốt đẹp. Hãy hỏi: họ được lợi gì từ việc này? Nếu không rõ, đừng vội leo lên lưng cá sấu.
Thứ hai, khi đã lỡ rơi vào bẫy, đừng hoảng loạn. Khỉ chúa ở giữa sông, dưới nước là cá sấu, trên bờ thì xa. Nếu nó hoảng sợ, giãy giụa, nó sẽ chết. Nhưng nó bình tĩnh, nghĩ ra một kế: nói trái tim mình treo trên cây sung. Sự bình tĩnh ấy đã cứu mạng nó. Trong đời, khi gặp nguy hiểm bất ngờ, người bình tĩnh luôn có nhiều cơ hội sống sót hơn người hoảng loạn. Hoảng loạn làm mình mất trí. Bình tĩnh giúp mình thấy đường thoát.
Thứ ba, và đáng suy nghĩ nhất, là con cá sấu đực. Nó không phải kẻ xấu từ đầu. Nó chỉ vì chiều theo cơn thèm muốn của vợ mà đi hại người khác. Vợ nó thèm quả tim khỉ, nó liền đi bắt khỉ, dù biết việc ấy là sai. Cuối cùng, nó mất cả mồi lẫn mặt mũi, trở về tay không, buồn khổ như người mất một ngàn đồng tiền. Người ta thường hại người khác không phải vì mình muốn hại, mà vì chiều theo lòng tham của người thân, của bạn bè, của người mình thương. Chiều theo cái sai thì cả hai cùng khổ.
Cho nên, hãy tỉnh táo trước những lời mời ngọt ngào, bình tĩnh khi gặp nguy hiểm, và đừng để lòng tham của người khác biến mình thành kẻ hại người. Thân to mà trí nhỏ thì chỉ làm mồi cho người khác cười. Còn trí tuệ, dù thân nhỏ bé như con khỉ, vẫn thoát được hàm cá sấu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư