Có những lời nói ra đúng lúc thì cứu được cả một đời người, nhưng nói sai lúc thì hại cả chính mình. Trong nhà có người hay nói nhiều, chuyện gì cũng góp ý, ai làm gì cũng chê, cuối cùng chẳng ai muốn nghe nữa. Ngoài xã hội có người thích khoe khoang, thích kể lể, thích nói cho sướng miệng, đến khi gặp chuyện thì chính cái miệng ấy hại mình. Người xưa nói: họa từ miệng mà ra. Không phải lời nào cũng nên nói, và không phải lúc nào cũng nên nói.
Ngày xưa, ở núi Tuyết sơn có một hội chúng năm trăm vị ẩn sĩ, do Bồ-tát làm Sư trưởng. Trong hội chúng ấy có một vị tu khổ hạnh bị bệnh vàng da, đang dùng búa chặt củi. Một vị tu khổ hạnh khác hay nói nhiều đến ngồi gần và chỉ trỏ: hãy chặt chỗ này, hãy chặt chỗ kia! Vị đang chặt củi mất kiên nhẫn, nổi giận nói: ngươi đâu phải thầy dạy ta bửa củi? Rồi ông ta giơ cây búa sắc bén lên, chỉ một nhát đã giết chết người nói nhiều ấy. Bồ-tát lo liệu việc chôn cất cho nạn nhân.
Không xa am thất bao nhiêu, dưới chân một gò mối có một con chim đa đa sinh sống. Vào buổi chiều, nó thường đứng trên gò mối ấy và hót lớn tiếng. Nghe tiếng nó, một người thợ săn độc ác nhận ra đó là tiếng con đa đa, liền đến giết nó và mang xác đi. Bồ-tát không nghe tiếng con chim ấy nữa, liền hỏi các vị tu khổ hạnh ở gò mối. Họ báo cáo sự việc cho Bồ-tát rõ. Bồ-tát kết hợp hai sự kiện lại với nhau và nói lên bài kệ giữa hội chúng ẩn sĩ: lời quá thời cao mạnh, đưa chết cho người nói. Chim đa đa mất mạng, vì ngu, hót quá lời.
Hai cái chết, một của người, một của chim, đều từ cùng một nguyên nhân: nói không đúng lúc, nói quá lời. Vị tu khổ hạnh nói nhiều không chết vì lời nói của mình sai, mà chết vì nói vào lúc người ta đang mệt, đang bực, đang cầm búa. Con chim đa đa không chết vì tiếng hót của nó dở, mà chết vì nó hót quá to, quá đều đặn, vào đúng giờ mà thợ săn đang lắng nghe.
Trong đời thường, ta cũng thấy vậy. Có người góp ý đúng nhưng góp ý trước mặt đông người, làm người ta mất mặt, thế là ý tốt thành ra thù. Có người kể chuyện riêng tư của mình khắp nơi, đến khi bị người khác dùng chính chuyện ấy để hại mình thì mới hối. Có người trong lúc giận thì nói hết những lời cay độc nhất, đến khi nguôi giận thì lời đã nói không thu lại được. Lời nói cũng như mũi tên đã bắn ra, không lấy lại được nữa. Ngay cả trong nhà, một câu nói vô tình của cha mẹ với con cái, của vợ với chồng, cũng có thể thành vết thương nhớ mãi nhiều năm sau, chỉ vì nó được nói ra vào lúc người nghe đang yếu lòng nhất.
Biết nói đã khó, biết im lặng còn khó hơn. Im lặng không phải là nhu nhược, mà là biết giữ lời cho đúng lúc. Khi người khác đang mệt, đang buồn, đang giận, đó không phải lúc để dạy dỗ hay tranh cãi. Khi mình chưa hiểu rõ sự việc, đó không phải lúc để kết luận. Khi lời nói của mình chỉ để thỏa mãn cái tôi, để khoe khoang, để chê bai, thì im lặng là tốt hơn.
Chim đa đa hót vì đó là bản năng của nó, nó không biết rằng tiếng hót của mình đang gọi thợ săn đến. Con người thì khác, con người có thể học. Học nói đúng lúc, học im đúng chỗ, học để cho lời nói của mình như hạt giống gieo xuống đất tốt, chứ không phải như tiếng hót giữa rừng mà thợ săn đang rình. Một lời nói đúng lúc có thể cứu người. Một lời nói sai lúc có thể giết người, trước hết là giết chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư