Trong đời, ai cũng từng giúp đỡ ai đó lúc khó khăn. Cho mượn tiền khi bạn túng quẫn, cưu mang người thân khi họ trắng tay, nâng đỡ một người em khi nó mới vào đời. Lúc giúp, ta không nghĩ đến chuyện được trả ơn. Nhưng đến khi chính ta gặp nạn, ta mới biết ai là bạn thật. Có người bạn khi ta giúp thì nhận rất nhanh, đến khi ta cần thì quay lưng rất nhanh. Nỗi đau ấy không chỉ là mất tiền, mà là mất lòng tin.
Ngày xưa, ở Vương Xá có một vị triệu phú tên Sankha, gia sản trị giá tám trăm triệu. Ở Ba-la-nại, một triệu phú tên Piliya cũng có gia sản tám trăm triệu. Hai người là bạn thân với nhau. Một hôm, vì một lý do nào đó, Piliya gặp đại nạn, tất cả gia sản đều mất sạch, trở thành nghèo túng không nơi nương tựa. Piliya đoán biết Sankha là chỗ có thể nhờ cậy được, liền đem vợ ra khỏi Ba-la-nại, đi bộ đến Vương Xá, đến tận nhà Sankha.
Khi Sankha thấy Piliya, ông liền ra đón và nói: ồ, bạn thân của tôi đã đến! Ông đối xử với bạn rất kính trọng. Sau vài ngày, ông hỏi bạn đến có mục đích gì. Piliya thưa: đại nạn đã đến với tôi, tất cả tài sản đều mất sạch, hãy giúp đỡ tôi! Sankha nói: lành thay, chớ sợ hãi! Ông mở kho bạc, cho bạn bốn trăm triệu đồng tiền vàng, rồi chia tất cả gia sản còn lại, kể cả vật nổi, vật chìm, động sản, bất động sản thành hai phần và cho bạn một nửa. Piliya đem tài sản ấy về Ba-la-nại và sống tại đấy.
Sau một thời gian, một tai nạn tương tự xảy đến với Sankha. Ông tìm chỗ nương tựa và nghĩ: ta đã giúp đỡ rất nhiều cho bạn ta, ta cho bạn nửa gia sản, thấy ta, bạn sẽ không từ chối. Nghĩ vậy, hai vợ chồng ông đi đến Ba-la-nại. Sankha để vợ ở nhà trọ, tự mình đi vào thành đến nhà Piliya. Khi thấy Sankha, Piliya từ ghế đứng dậy, không đón mừng thân mật, chỉ hỏi: bạn đến đây có mục đích gì? Rồi ông ta nói: ở đây không có chỗ ở cho bạn. Hãy lấy một ít gạo, nấu tại một chỗ nào đó, ăn xong rồi đi! Đừng để tôi thấy mặt bạn nữa! Ông ta sai người nô lệ đong một lon gạo nhiều trấu, gói vào một góc vải mà cho.
Sankha suy nghĩ: con người này được ta cho bốn trăm triệu đồng, nay chỉ cho ta một lon gạo trấu, không biết ta có nên nhận hay không? Rồi ông nghĩ: người bạn ác vô ơn này đã phá vỡ tình bạn với ta khi ta gặp nạn. Nếu ta không nhận lon gạo trấu quá ít, ta sẽ phá vỡ tình bạn. Nhờ chế ngự được cơn giận vì lon gạo trấu do nó cho, ta sẽ duy trì được tình bạn. Do vậy, Sankha cột lon gạo vào vạt áo rồi đi về nhà trọ. Vợ ông khóc, hỏi vì sao lại nhận. Ông đáp: vì sợ phá vỡ tình bạn nên ta nhận để duy trì tình bạn.
Lúc ấy, một người nô lệ mà Sankha đã cho Piliya đi ngang qua nhà trọ, nghe tiếng khóc, vào thăm ông bà chủ cũ. Anh ta đưa họ về nhà mình, mời họ ăn cơm, rồi họp toàn thể nô lệ đi đến sân chầu vua, trình lên vua hết tất cả sự việc. Vua cho mời hai vợ chồng triệu phú đến. Piliya thừa nhận mọi việc là đúng sự thật, nhưng im lặng không nói được lời nào. Vua ra lệnh lấy tất cả tài sản trong nhà Piliya giao cho Sankha. Nhưng Sankha thưa: tôi không muốn gia sản của người khác, tôi chỉ xin nhận tài sản trước đây tôi đã cho. Nhà vua giao gia sản theo yêu cầu của ông. Sau khi nhận lại gia sản mình đã cho, Sankha cùng đoàn nô lệ đi về Vương Xá gây dựng cơ nghiệp, trọn đời làm các công đức.
Bài kệ trong truyện nói: nếu người này người kia không có cho chút gì, với kẻ ngu, tình bạn đi đến chỗ tối đen. Do vậy, ta vẫn nhận lượng được nửa phần trấu. Ta không để tình bạn, vì ta bị hủy diệt, ta muốn tình bạn này mãi mãi được trường cửu. Sankha nhận lon gạo trấu không phải vì ông cần gạo, mà vì ông không muốn chính tay mình phá vỡ tình bạn. Người quân tử giữ tình bạn bằng cách của mình, dù người kia đã phá vỡ nó bằng cách của họ.
Trong đời thường, ta sẽ gặp cả hai loại người: người như Sankha và người như Piliya. Gặp người như Sankha thì quý lắm, hãy trân trọng. Còn chính ta, đừng bao giờ làm người như Piliya: nhận của người ta nửa gia tài, đến khi người ta gặp nạn thì cho lại một lon gạo trấu rồi đuổi đi. Ân nghĩa không phải là món nợ phải trả cho đủ, nhưng quên ơn thì không còn là bạn nữa. Người ta có thể nghèo tiền, nghèo của, nhưng đừng nghèo lòng biết ơn. Một lon gạo trấu cho đi trong lúc khinh rẻ, nặng hơn cả bốn trăm triệu đồng vàng đã nhận trong lúc túng quẫn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư