Có khi nào mình cãi nhau với ai đó rồi về nhà vẫn tức, cứ nghĩ: sao lúc đó mình không nói câu này, câu kia cho nó cứng? Rồi hôm sau gặp lại, lại cãi tiếp. Chuyện nhỏ như ai đúng ai sai trong một câu chuyện gia đình, chuyện lớn như tranh luận trên mạng xã hội, đâu đâu cũng thấy người ta cãi. Mỗi người đều chắc chắn mình đúng. Nhưng nếu ai cũng đúng, thì sao ai cũng bực?
Truyện tiền thân kể rằng, một hôm đức Phật đang ở vườn Kỳ-Thọ, thành Xá-Vệ. Gần giờ ngọ, các thầy tỳ kheo vào thành khất thực, trời còn sớm nên ghé vào giáo đường của đạo Bà-la-môn nghỉ chân, nghe họ luận đạo. Các thầy Bà-la-môn bàn cãi đạo lý với nhau, ai cũng tranh phần đúng, ai cũng nói ý mình hợp chân lý hơn. Cãi nhau mỗi lúc một sôi nổi, không còn giữ được bình tĩnh, rồi đưa đến lời thề thốt văng tục, rồi chân tay gậy gộc, cuối cùng trận đấu khẩu biến thành trận ẩu đả hỗn loạn. Các thầy tỳ kheo lặng lẽ đứng dậy bỏ đi. Sau giờ thọ trai, tăng chúng bạch Phật: những người kia vì tìm chân lý mà cãi nhau đến đánh nhau như vậy, thì chừng nào mới đạt được chân lý?
Đức Phật mỉm cười, bảo: tất cả đều do si mê mà ra. Không phải họ chỉ ngu dốt ở đời này đâu. Từ thuở quá khứ xa xưa, cũng ở cõi Ta-bà này, có một nhà vua sùng tín đạo Phật, ngày ngày nghiên cứu kinh điển, thực hành lời Phật dạy. Trái lại, đình thần dân chúng không chịu nghiên cứu, xem vài trang kinh rồi tưởng mình đã thông hiểu, tỏ ra khinh mạn tự cao. Hiểu biết của họ về giáo nghĩa chư Phật chẳng khác nào bọt nước trong biển cả, như ếch ngồi đáy giếng, như hồ ao nhỏ bé đối với đại dương. Để cho quần thần dân chúng tỉnh ngộ, nhà vua truyền lệnh tìm hết những người mù từ thuở lọt lòng trong nước, tập trung về hoàng cung.
Sau hơn ba tháng, những người mù được đưa về triều. Nhà vua cho quan quản tượng dắt voi ra, để những người mù tùy thích rờ mó rồi tự do phát biểu. Người rờ trúng chân voi thì nói voi giống như cái quạt. Kẻ rờ trúng vành lỗ tai thì nói voi như cái rổ. Người rờ trúng đuôi thì nói voi giống như cái chổi. Kẻ rờ trúng bụng thì nói voi giống như trống chầu. Người rờ trúng hông thì nói voi giống như bức tường. Kẻ rờ trúng lưng thì nói voi như mặt bàn. Người rờ trúng ngà thì nói voi giống như cái kèn. Rồi cả bọn cãi nhau om sòm để tranh phần đúng về mình, không ai chịu thua ai, quờ quạng muốn đánh nhau.
Nhà vua bật cười ha hả, phán với thần dân: các quan và dân chúng cả nước đối với Phật pháp hiểu biết chẳng khác nào những kẻ mù kia hiểu biết về con voi. Rồi vua ngâm lớn bài kệ: thần dân cả nước khác chi mù, Phật pháp hiển bày cứ vẫn ngu, chẳng hiểu, chẳng tin, chẳng nghiên cứu, nghênh ngang khoe mép, tưởng đặc thù. Ngâm xong, vua giảng: ở đời có những kẻ chỉ mới học năm ba quyển sách, hiểu biết nông cạn như vài bụm cát trong bãi biển mà cứ tưởng mình thâm hiểu kinh điển cao siêu, rồi vênh váo tự đắc, khua môi múa mép, tự cho mình hơn cả. Những kẻ đó chẳng khác nào những kẻ mù rờ voi. Nói xong, vua chắp tay đọc lời đại nguyện: chúng sanh vô biên thệ độ hết, phiền não vô tận thệ đoạn sạch, pháp môn vô lượng thệ nguyện học, Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành.
Đức Phật nói tiếp: những người Bà-la-môn tranh cãi ẩu đả mà các con vừa thấy đó, tiền kiếp của họ chính là bọn người mù rờ voi thời quá khứ. Họ ngu dốt không chịu tìm minh sư học đạo, không chịu thân gần thiện tri thức để học hỏi kinh điển, nghiên tầm nghĩa lý chân chánh, chuyên tâm tu niệm, mà cứ tranh cãi hơn thua, nên mãi đắm chìm trong ngu dốt. Còn vị vua thời quá khứ đó chính là tiền thân của Như-Lai.
Câu chuyện này không chê người mù. Người mù rờ đúng cái chân voi thì nói voi giống cái quạt, có sai đâu? Cái sai không nằm ở chỗ họ nói, mà nằm ở chỗ họ tưởng cái mình rờ được là toàn bộ con voi. Mỗi người chỉ chạm vào một phần sự thật, rồi cãi nhau như thể mình đã ôm trọn sự thật. Đời nay cũng vậy. Có người đọc vài trang sách đã tưởng mình hiểu hết đạo. Có người nghe một phía đã vội kết luận cả câu chuyện. Có người chỉ thấy một góc của người khác đã vội dán nhãn cả con người họ. Cãi nhau không làm cho sự thật lớn thêm, chỉ làm cho cái tôi của mình lớn thêm.
Muốn khỏi làm người mù rờ voi, chỉ có một cách: chịu khó nghe cho hết, học cho đủ, rồi hãy nói. Trước khi cãi, hãy tự hỏi mình: mình đã thấy toàn bộ con voi chưa, hay mới rờ được cái chân? Người ta hay cãi vì muốn thắng, chứ không phải vì muốn hiểu. Mà đã muốn thắng thì dù sự thật có bày ra trước mắt, mình cũng không chịu thấy. Vua trong truyện không chửi ai ngu, vua chỉ bày ra con voi cho mọi người cùng thấy. Ai thấy được toàn bộ rồi thì tự nhiên hết cãi.
Bài kệ của vua nghe thì nặng, nhưng ý thì hiền: đừng tưởng mình đã biết hết khi mới biết một ít. Học thì học cho tới nơi, nghe thì nghe cho trọn câu, nhìn người thì nhìn cho đủ mặt. Làm được vậy, mình không chỉ hết cãi nhau, mà còn thấy được con voi nguyên vẹn, và thấy được cả những điều trước giờ mình chưa từng thấy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư