🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Định giá bừa: năm trăm con ngựa chỉ bằng một đấu gạo

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Trong đời, có một cảnh rất quen. Một người được giao một việc mà mình không biết làm. Thay vì nói thật là mình không biết, người ấy cứ làm bừa, làm ra vẻ như mình biết. Lúc đầu, mọi người còn tưởng người ấy giỏi. Đến khi hậu quả lộ ra, thì đã muộn. Câu chuyện sau đây kể về một ông vua giao việc định giá cho một kẻ dốt, và cái giá phải trả không phải là một món hàng, mà là cả một thành phố.

Ngày xưa, khi Đức Phật còn tại thế, trong chúng Tăng có một vị Tỷ-kheo tên là Udàyi. Vị này được giao việc phân phối thẻ cơm cho chúng Tăng. Mỗi buổi sáng, khi phát thẻ, có vị được gạo tốt, có vị được gạo xấu, tùy theo thứ tự hạ lạp. Udàyi không biết gạo nào tốt, gạo nào xấu, cũng không biết vị nào đáng được gạo tốt, vị nào đáng được gạo xấu. Khi làm sổ thứ tự, Udàyi cứ ghi một cái dấu trên sàn nhà hoặc trên tường, để chỉ chỗ đứng của từng hàng. Hôm sau, số người trong mỗi hàng thay đổi, dấu ghi thì vẫn ở chỗ cũ, có dấu quá thấp, có dấu quá cao. Udàyi cứ phát thẻ theo dấu của mình, mặc cho các vị Tỷ-kheo nói dấu đã sai. Vị ấy gạt đi và nói: nếu dấu là như vậy, sao các vị không đứng như vậy? Tôi tin dấu của tôi hơn tin các vị. Cuối cùng, các vị trẻ tuổi phải kéo Udàyi ra khỏi phòng phát thẻ, vì vị ấy làm cho nhiều người nhận thiếu phần của mình. Đức Phật nghe chuyện, nói: không phải bây giờ Udàyi mới làm như vậy. Thuở trước, Udàyi cũng đã làm như vậy rồi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.

Thuở xưa, ở nước Kàsi, tại thành Ba-la-nại, vua Brahmadatta đang trị vì. Lúc ấy, Bồ-tát làm người đánh giá cho vua. Ngài đánh giá voi ngựa, đánh giá châu báu, vàng bạc, và luôn trả cho người chủ đúng giá trị như Ngài đã định. Nhưng vua là người tham lam. Vua nghĩ: người đánh giá này cứ định giá đúng như vậy, không bao lâu sẽ làm cho tài sản trong nhà ta khánh kiệt. Ta phải tìm một người đánh giá khác, biết làm lợi cho ta. Một hôm, vua mở cửa sổ, nhìn xuống sân, thấy một người quê mùa, tham lam và ngu si đang đi qua sân. Vua nghĩ: kẻ ấy có thể làm người đánh giá cho mình. Vua cho gọi kẻ ấy lên, hỏi anh ta có thể làm người đánh giá được không. Kẻ ấy đáp ngay: thưa Đại Vương, tôi có thể làm được. Vua liền đặt người ngu ấy vào chức vụ đánh giá, với mục đích bảo vệ tài sản của mình.

Từ ngày ấy trở đi, người ngu ấy đánh giá voi ngựa, đánh giá đủ thứ. Anh ta không đếm xỉa gì đến giá trị thật, cứ nói giá tùy theo sở thích của mình. Và vì giữ chức vụ ấy, anh ta nói gì thì giá tiền là như vậy, không ai cãi được. Lúc bấy giờ, từ nước phương Bắc, một người buôn ngựa đi đến với năm trăm con ngựa. Vua cho gọi kẻ đánh giá lên, bảo anh ta định giá ngựa. Kẻ ấy đánh giá năm trăm con ngựa bằng giá một đấu gạo, bảo trả cho người buôn ngựa tiền một đấu gạo, rồi dắt ngựa vào chuồng. Người buôn ngựa nghe vậy thì sửng sốt. Năm trăm con ngựa mà chỉ bằng một đấu gạo, chuyện này làm sao nghe được. Người buôn ngựa đi đến gặp người đánh giá cũ, tức là Bồ-tát, thuật lại sự việc và hỏi phải làm thế nào.

Bồ-tát nói: hãy cho người ấy một số tiền hối lộ, rồi hỏi nó: biết rằng năm trăm con ngựa đáng giá một đấu gạo, thì ông có thể cho chúng tôi biết, theo ông, tiền một đấu gạo là bao nhiêu không? Ông có thể tuyên bố giá ấy trước mặt vua được không? Nếu nó trả lời có thể được, thì đưa nó đến ngay trước mặt vua, và tôi cũng sẽ có mặt ở đấy. Người lái buôn nghe theo lời Bồ-tát. Anh ta cho kẻ đánh giá một số tiền hối lộ, rồi đặt vấn đề. Kẻ ấy nhận tiền, nói rằng mình có thể đánh giá đấu gạo được. Người buôn ngựa đưa anh ta đến trước mặt vua. Bồ-tát cùng nhiều đại thần khác cũng đi đến.

Người buôn ngựa đảnh lễ vua rồi thưa: thưa Đại Vương, con đã biết giá tiền năm trăm con ngựa bằng giá tiền một đấu gạo. Vua hỏi: nhưng giá tiền một đấu gạo là bao nhiêu? Người buôn ngựa đáp: Đại Vương hãy hỏi người đánh giá này. Vua nói với kẻ đánh giá: này người đánh giá, khanh nói cho chúng ta biết giá tiền năm trăm con ngựa. Kẻ ấy đáp: thưa Đại Vương, là giá tiền một đấu gạo. Vua lại hỏi: vậy giá trị một đấu gạo là bao nhiêu? Người ngu si ấy trả lời, không chút do dự: một đấu gạo trị giá bằng tất cả thành Ba-la-nại với nhiều ngoại ô!

Nghe vậy, các đại thần vỗ tay cười vang. Họ nói: trước kia chúng ta thường nghĩ quả đất và quốc độ là vô giá. Nhưng nay chúng ta được biết thành phố lớn Ba-la-nại này cùng với vị vua trị giá chỉ có một đấu gạo mà thôi. Ôi, kẻ đánh giá thật đầy đủ trí tuệ! Sao nó có thể giữ địa vị của nó lâu như vậy! Nhưng thật sự kẻ đánh giá này phù hợp với vua chúng ta một cách tuyệt diệu! Rồi Bồ-tát đọc bài kệ: giá đấu gạo bao nhiêu? Bằng cả nội ngoại thành, thành phố Ba-la-nại, cả năm trăm con ngựa cũng chỉ bằng giá tiền một đấu gạo mà thôi. Lúc bấy giờ, vua xấu hổ đuổi kẻ ngu ấy đi và đặt Bồ-tát vào chức vụ đánh giá như cũ. Đức Phật kết lại: thời ấy, kẻ đánh giá quê mùa ngu si là Udàyi, còn vị đánh giá có trí là Ta vậy.

Câu chuyện này nghe qua thì buồn cười, nhưng nghĩ kỹ thì không cười nổi. Vì chuyện như vậy vẫn xảy ra quanh mình mỗi ngày. Một người không biết việc mà được giao việc, thì cái sai của họ không dừng ở một chỗ. Nó lan ra như nước vỡ bờ. Kẻ đánh giá dốt không chỉ làm thiệt cho người buôn ngựa. Hắn làm cho cả triều đình thành trò cười, làm cho vua mất mặt trước bá quan, làm cho cả thành phố bị đem ra định giá bằng một đấu gạo. Một người sai chỗ, cả hệ thống sai theo.

Còn Udàyi, người phát thẻ cơm, cũng vậy. Vị ấy không biết mà cứ làm ra vẻ biết. Dấu ghi trên sàn đã sai, người ta chỉ cho, vị ấy vẫn khăng khăng tin dấu của mình hơn tin người khác. Cái dốt đáng sợ nhất không phải là không biết. Không biết thì có thể học, có thể hỏi. Cái dốt đáng sợ nhất là không biết mà tưởng mình biết, rồi bám chặt lấy cái sai của mình, không cho ai sửa. Udàyi tin cái dấu hơn tin các Tỷ-kheo. Kẻ đánh giá tin cái miệng của mình hơn tin giá trị thật của ngựa và của gạo. Cả hai đều giống nhau ở một điểm: họ không chịu nhìn lại mình.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ — Tập 4 (HT Thích Minh Châu dịch), Chuyện số 5: Chuyện Đấu Gạo (Tiền thân Tandulanali), tr. 29–32
Bài liên quanChim trĩ, khỉ và voi: kính người lớn tuổi là giữ nhà yênKhỉ con hái sen không xuống nước: trí thắng mưu hạiThổi tù và liên hồi: được tiền rồi mất tiền vì một tiếng thổi