Có một câu mà người lớn hay nhắc con cháu: cái gì quá cũng không tốt. Ăn quá no thì đau bụng. Nói quá nhiều thì mất hay. Thương quá mức thì thành gò bó. Làm quá tay thì hỏng việc. Nghe thì đơn giản, nhưng làm được mới khó. Vì khi mình đang làm một việc mà thấy có kết quả, mình thường muốn làm thêm, làm mạnh hơn, làm nhanh hơn, mà không biết rằng chính cái thêm ấy lại phá hỏng tất cả. Câu chuyện sau đây kể về hai cha con thổi tù và, và một tiếng thổi quá tay đã làm mất hết số tiền kiếm được cả ngày.
Ngày xưa, khi Đức Phật còn tại thế, trong chúng Tăng có một vị Tỷ-kheo khó bảo. Vị này nghe lời dạy mà không làm theo, cứ làm theo ý mình. Đức Phật đã kể về vị ấy trong nhiều câu chuyện quá khứ. Câu chuyện này cũng kể về một vị Tỷ-kheo khó bảo như vậy. Khi ở tại Kỳ Viên, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ sau đây.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình một người thổi tù và. Hai cha con cùng đi đến chỗ tế lễ các vì sao ở Ba-la-nại. Do thổi tù và, hai cha con được nhiều tiền. Khi xong việc, hai cha con mang theo tiền, trên đường về làng của mình, phải ngang qua một khu rừng có ăn cướp. Người con ngăn cha, nói: cha ơi, chớ có thổi tù và liên hồi như vậy. Chỉ thổi từng hồi một thôi, như tù và của một đoàn người có chủ tướng vậy. Người cha không nghe, nói: với tiếng tù và, ta sẽ đuổi bọn cướp chạy. Nên ông cứ thổi liên hồi.
Bọn cướp nghe tiếng tù và, ban đầu tưởng là tiếng tù và của một đoàn người có chủ tướng đi qua, nên sợ hãi chạy trốn. Nhưng rồi chúng nghe kỹ lại. Tiếng tù và cứ liên hồi, không ngừng, không có nhịp, không giống tiếng tù và của một chủ tướng. Chúng nghĩ: nếu thật là đoàn người có chủ tướng, tiếng tù và phải có nhịp, có lúc thổi, có lúc nghỉ. Đằng này thổi mãi không thôi, chắc chỉ là một hai người đi lẻ. Chúng liền trở lại tìm hiểu. Thấy chỉ có hai cha con, bọn chúng liền xông ra đánh cướp hết cả số tiền hai cha con kiếm được. Người con than thở, đọc bài kệ: thổi, thổi, chớ thổi quá! Thổi quá thành không tốt. Do thổi mà được tài sản, do thổi mà bay hết tiền.
Đức Phật kết lại: lúc bấy giờ, người cha là vị Tỷ-kheo khó bảo này, còn người con là Ta vậy. Câu chuyện này còn có một câu chuyện đi kèm, kể về hai cha con đánh trống. Người cha đánh trống liên hồi trong rừng cướp, cũng bị cướp hết tiền như vậy. Cả hai câu chuyện đều nói một ý: làm quá tay thì mất hết.
Câu chuyện này ngắn, nhưng ý của nó thì dài. Tiếng tù và vốn là thứ tốt. Nhờ thổi tù và mà hai cha con kiếm được tiền. Nhưng cũng chính tiếng tù và ấy, khi thổi quá tay, lại làm mất hết tiền. Cùng một tiếng tù và, thổi vừa thì được tiền, thổi quá thì mất tiền. Cái khác nhau không nằm ở tiếng tù và, mà nằm ở chỗ biết dừng hay không biết dừng. Người con đã biết điều ấy. Người con can cha: chỉ thổi từng hồi một thôi. Người cha không nghe. Ông nghĩ rằng thổi càng nhiều thì càng đuổi được cướp. Ông không biết rằng bọn cướp cũng có tai, cũng biết nghe, cũng biết phân biệt tiếng tù và thật với tiếng tù và giả.
Trong đời mình, có biết bao việc cũng giống như tiếng tù và ấy. Nói lời hay là tốt, nhưng nói mãi không thôi thì thành lời thừa, người ta không muốn nghe nữa. Thương con là tốt, nhưng thương quá mức, kiểm soát từng bước đi của con, thì con lại muốn bỏ nhà ra đi. Làm việc chăm chỉ là tốt, nhưng làm đến kiệt sức, không nghỉ ngơi, thì thân thể đổ bệnh, việc làm cũng đổ theo. Uống một chút rượu cho vui là được, uống quá chén thì mất hết thể diện. Cái gì cũng vậy, vừa đủ thì tốt, quá tay thì hỏng. Người khôn không phải là người làm nhiều nhất. Người khôn là người biết làm đến đâu thì dừng.
Và có một điều nữa trong câu chuyện này rất đáng suy nghĩ. Người cha không phải là người xấu. Ông là người cha thương con, cùng con đi kiếm tiền, muốn dùng tiếng tù và để đuổi cướp, để bảo vệ hai cha con. Ý của ông là tốt. Nhưng ý tốt mà làm sai cách thì vẫn hỏng việc. Người con đã can ông, đã nói đúng. Nhưng ông không nghe. Ông tin vào kinh nghiệm của mình hơn tin vào lời can của con. Nhiều khi trong đời, mình cũng vậy. Mình tin rằng mình đã làm việc này bao nhiêu năm, mình biết rõ hơn người khác. Nhưng chính cái tin ấy lại làm mình mù đi. Người con trẻ hơn, ít kinh nghiệm hơn, nhưng lại nhìn ra đúng vấn đề: tiếng tù và liên hồi sẽ lộ ra là giả. Người cha già hơn, nhiều kinh nghiệm hơn, lại không nhìn ra. Kinh nghiệm nhiều không có nghĩa là lúc nào cũng đúng. Có khi người ít kinh nghiệm hơn lại thấy rõ hơn, vì họ còn chịu lắng nghe.
Cho nên, bài học của câu chuyện nằm trong hai chữ: vừa đủ. Làm gì cũng vừa đủ. Nói vừa đủ. Thương vừa đủ. Lo vừa đủ. Giận cũng vừa đủ. Và khi có người can mình, hãy dừng lại nghe một chút, đừng vội gạt đi. Một lời can đúng lúc có khi cứu được cả một ngày làm việc vất vả, cả một số tiền kiếm được khó khăn, cả một gia đình. Như người con đã can cha: chớ thổi quá! Chỉ một câu ngắn như vậy thôi, mà cha nghe theo thì đã không mất tiền. Cha không nghe, thì mất hết. Tiếng tù và vẫn còn đó. Tiền thì đã bay hết. Đó là cái giá của việc làm quá tay, và của việc không chịu nghe lời can đúng lúc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư