🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Chim trĩ, khỉ và voi: kính người lớn tuổi là giữ nhà yên

Truyện Tiền Thân · 11 phút đọc

Trong mỗi gia đình, mỗi khi có giỗ chạp hay họp mặt, chuyện chỗ ngồi trong mâm cơm cũng có thể thành chuyện lớn. Ai ngồi chỗ nào, ai được gắp trước, ai phải ngồi cuối mâm. Có nhà, anh em cãi nhau chỉ vì một chỗ ngồi. Có nhà, con cháu tranh nhau xem ai được ngồi gần ông bà hơn. Nghe thì nhỏ, nhưng đằng sau đó là một câu hỏi lớn: trong một nhà, ai mới là người xứng đáng được kính trọng nhất? Câu chuyện sau đây kể về ba con vật sống chung dưới một gốc cây, và cách chúng trả lời câu hỏi ấy.

Ngày xưa, khi Đức Phật còn tại thế, ông Cấp Cô Độc đã làm xong ngôi tinh xá ở Xá-vệ và gửi sứ giả báo tin. Đức Phật từ Vương Xá ra đi, đến Tỳ-xá-ly, rồi lên đường đi Xá-vệ. Lúc bấy giờ, các đệ tử của nhóm Sáu Tỷ-kheo đi phía trước. Khi đến tinh xá, họ giành lấy các trú xứ tốt trước, miệng nói: trú xứ này dành cho giáo thọ sư chúng tôi, trú xứ này dành cho sư trưởng chúng tôi, trú xứ này dành cho chúng tôi. Các Trưởng lão đến sau không còn trú xứ nào. Các đệ tử của Trưởng lão Xá-lợi-phất tìm trú xứ cho Trưởng lão, nhưng tìm mãi không được. Trưởng lão không được trú xứ, đành ngồi hay kinh hành dưới một gốc cây, không xa trú xứ của Đức Phật bao nhiêu.

Sáng sớm, Đức Phật đi ra, đằng hắng thành tiếng. Trưởng lão đằng hắng lại. Đức Phật hỏi: ai đó? Trưởng lão đáp: bạch Thế Tôn, con là Xá-lợi-phất. Đức Phật hỏi: vào giờ này, ông làm gì ở đây? Trưởng lão kể lại sự việc. Đức Phật nghe xong, suy nghĩ: nay Ta còn sống, các Tỷ-kheo còn thiếu tôn trọng, kính nể lẫn nhau. Khi Ta diệt độ rồi, họ sẽ làm như thế nào nữa? Khi trời vừa sáng, Ngài cho tập hợp Đại chúng và hỏi: có thật chăng, các đệ tử nhóm Sáu Tỷ-kheo đi trước giành hết trú xứ của các Tỷ-kheo Trưởng lão? Các Tỷ-kheo đáp: thưa thật vậy, bạch Thế Tôn. Đức Phật liền chỉ trích nhóm Sáu Tỷ-kheo, rồi hỏi chúng Tăng: này các Tỷ-kheo, ai xứng đáng được chỗ ngồi tốt nhất, được nước uống tốt nhất, được đồ ăn khất thực tốt nhất?

Với mục đích khuyến giáo các Tỷ-kheo, Đức Phật kể một câu chuyện quá khứ. Ngài nói: này các Tỷ-kheo, trong thời quá khứ, các loài thú cũng nghĩ: thật không thích đáng cho chúng tôi, nếu chúng tôi sống không tôn trọng, kính nể lẫn nhau, sống không tùy thuận nhau. Sau khi biết ai lớn tuổi nhất trong chúng tôi, chúng tôi sẽ đảnh lễ vị ấy. Nói vậy xong, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ. Thuở xưa, trên sườn núi Tuyết Sơn có ba con vật sống gần một cây bàng lớn: con chim trĩ, con khỉ và con voi. Chúng sống không tôn trọng, không kính nể, không tùy thuận lẫn nhau. Rồi chúng suy nghĩ: thật không xứng đáng cho chúng ta sống như thế này. Ai cao niên nhất giữa chúng ta, chúng ta sẽ đảnh lễ vị ấy.

Một hôm, cả ba con ngồi dưới gốc cây bàng, chim trĩ và khỉ hỏi con voi: này bạn voi, bạn có biết, khi bạn thấy cây bàng này lần đầu tiên, cây ấy to như thế nào? Con voi nói: này các bạn, khi tôi còn bé nhỏ, cây bàng chỉ là một bụi cây, tôi đi ngang qua nó đụng bắp vế tôi. Khi tôi đứng ngang cây ấy, cành cây cao nhất chỉ chạm đến lỗ rốn. Như vậy tôi biết cây này từ khi còn là một bụi cây. Rồi hai con vật ấy lại hỏi con khỉ. Con khỉ nói: này các bạn, khi tôi còn là khỉ con, tôi ngồi trên đất, chỉ vươn cổ ra, có thể ăn được chồi cao nhất của cây bàng non này. Như vậy tôi biết cây này từ khi còn nhỏ. Hai con vật kia lại hỏi con chim trĩ. Con chim trĩ nói: này các bạn, thuở trước, tại một chỗ nọ, có một cây bàng lớn. Tôi ăn trái cây ấy, đi đại tiện ở chỗ này, từ đấy, cây này mọc lên. Như vậy, tôi biết cây này từ khi cây ấy chưa mọc. Do vậy, tôi cao niên hơn các bạn.

Nghe nói như vậy, con khỉ và con voi nói với chim trĩ có trí: này bạn, bạn cao niên hơn chúng tôi. Từ nay trở đi, chúng tôi sẽ cung kính, tôn trọng, đảnh lễ, cúng dường bạn. Chúng tôi sẽ đảnh lễ, nghênh tiếp, chắp tay, phục vụ bạn. Chúng tôi sẽ vâng theo lời khuyến giáo của bạn. Bắt đầu từ nay, bạn sẽ chỉ dạy khuyên bảo chúng tôi. Từ hôm ấy trở đi, con chim trĩ khuyên bảo chúng, an trú chúng trong giới luật, và tự mình thọ trì giới luật. Cả ba con vật kính trọng, kính nể lẫn nhau, tùy thuận nhau, sống như vậy cho đến mạng chung, rồi đi lên thiên giới.

Đức Phật nói: mục đích của ba con vật này là sống Phạm hạnh nhờ con chim trĩ. Này các Tỷ-kheo, nếu những thú vật ấy sống tôn trọng, kính nể lẫn nhau, thì vì sao, các ông đã xuất gia trong Pháp Luật khéo giảng này, lại không thể sống tôn trọng, kính nể lẫn nhau? Này các Tỷ-kheo, Ta khuyến cáo các ông, bắt đầu từ nay trở đi, tùy theo tuổi lớn, các ông hãy đảnh lễ, nghênh tiếp, chắp tay, phục vụ; tùy theo tuổi lớn, hãy dành chỗ ngồi tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất; bắt đầu từ nay trở đi, không bao giờ một vị lớn tuổi lại bị một vị trẻ tuổi tranh giành trú xứ. Ai tranh giành sẽ phạm tội. Sau khi kể pháp thoại này, Đức Phật đọc bài kệ: ai kính bậc lớn tuổi, là thiện xảo trong Pháp, đời này được tán thán, đời sau, sanh cõi lành. Rồi Ngài nhận diện Tiền thân: thời ấy, con voi là Mục-kiền-liên, con khỉ là Xá-lợi-phất và con chim trĩ là Ta vậy.

Câu chuyện này nghe qua thì đơn giản, nhưng nghĩ kỹ thì thấy nó chạm đến một điều rất thật trong đời sống của mình. Trong một nhà, trong một đoàn thể, người ta thường tranh nhau xem ai giỏi hơn, ai giàu hơn, ai có chức cao hơn, ai nói hay hơn. Ít ai chịu nhường nhau vì một lý do đơn giản là người kia lớn tuổi hơn mình, đi trước mình. Nhưng Đức Phật dạy một điều khác hẳn. Ngài không hỏi ai giỏi hơn, ai giàu hơn, ai tu cao hơn. Ngài hỏi ai lớn tuổi hơn. Vì tuổi lớn là thứ không ai có thể tranh giành, không ai có thể mua được, cũng không ai có thể giả vờ có được. Người lớn tuổi đã sống lâu hơn mình, đã thấy nhiều hơn mình, đã chịu đựng nhiều hơn mình. Chỉ riêng điều ấy thôi đã đáng được kính trọng rồi.

Ba con vật dưới gốc bàng không cãi nhau xem ai mạnh hơn. Voi thì to lớn nhất, khỉ thì nhanh nhẹn nhất, chim trĩ thì nhỏ bé nhất. Nếu tranh nhau bằng sức mạnh, voi sẽ thắng. Nếu tranh nhau bằng sự nhanh nhẹn, khỉ sẽ thắng. Nhưng chúng không tranh bằng sức mạnh. Chúng hỏi nhau một câu rất hiền: bạn biết cây này từ bao giờ? Câu hỏi ấy không có chỗ cho sự khoe khoang. Ai sống lâu hơn thì biết cây từ sớm hơn. Chim trĩ nhỏ bé nhất lại là người lớn tuổi nhất, vì chim trĩ biết cây từ khi cây chưa mọc. Và khi đã biết ai lớn tuổi nhất, khỉ và voi không cãi nữa. Chúng cúi đầu, nhận chim trĩ làm thầy, nghe lời chim trĩ dạy, giữ giới cùng nhau. Nhờ vậy mà cả ba sống hòa thuận đến trọn đời, rồi cùng sanh lên cõi lành.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ — Tập 4 (HT Thích Minh Châu dịch), Chuyện số 37: Chuyện Con Chim Trĩ (Tiền thân Tittira), tr. 103–106
Bài liên quanKhỉ con hái sen không xuống nước: trí thắng mưu hạiThổi tù và liên hồi: được tiền rồi mất tiền vì một tiếng thổiBảy ngày nằm nhớ một bóng hình: dục tham làm mất cả thiền lực