Có một thói quen mà hầu như ai cũng có. Việc hôm nay, để ngày mai làm. Việc ngày mai, để ngày mốt làm. Cứ để mãi, để mãi, đến khi việc dồn lại thành một đống, mình mới cuống cuồng làm cho xong. Học trò để bài tập đến tối chủ nhật mới làm. Người đi làm để báo cáo đến sát hạn mới viết. Người có bệnh để đến khi đau không chịu nổi mới đi khám. Câu chuyện sau đây kể về một người cũng có thói quen ấy, và một bó củi xanh đã làm lỡ cả một chuyến đi của ba mươi người.
Ngày xưa, khi Đức Phật còn tại thế, có ba mươi thiện nam tử thân hữu với nhau ở Xá-vệ, đem theo hương hoa, vải, áo, đi đến Kỳ Viên để nghe Đức Phật thuyết pháp. Nghe pháp xong, họ xin xuất gia. Đức Phật cho họ xuất gia, dạy cho họ đề tài thiền quán. Trong hội chúng, có một Trưởng lão Tỷ-kheo tên là Kutumbikaputtatissa, biếng nhác, yếu kém, thiếu tinh tấn, tham ăn vị ngon. Vị ấy suy nghĩ: ta không thể sống ở trong rừng, ta không thể nỗ lực tinh tấn, ta không thể sống theo hạnh khất thực. Vậy ta đi theo họ nào có ích lợi gì? Ta sẽ trở lui. Vị ấy đi theo các Tỷ-kheo một đoạn rồi trở lui. Các Tỷ-kheo đi bộ trong xứ Kosala, đến một làng ở biên địa, an cư mùa mưa tại một khu rừng gần làng ấy. Sau ba tháng khổ luyện tinh cần, các Tỷ-kheo ấy chứng quả A-la-hán, rồi trở về Kỳ Viên báo tin lên Đức Phật.
Đức Phật tán thán các Tỷ-kheo ấy. Riêng Trưởng lão Tissa nghe Đức Phật tán thán công đức của họ, liền khởi ý muốn tự mình hành trì Sa-môn pháp. Các Tỷ-kheo kia xin phép Đức Phật được trở về sống tại khu rừng trước của họ và được Đức Phật chấp thuận. Rồi Trưởng lão Tissa, giữa đêm, quá hăng hái tinh tấn, quá hấp tấp hành trì Sa-môn pháp, trong canh giữa, ngủ đứng, dựa vào giường gỗ, trở mình và ngã xuống, làm gãy xương bắp vế, đau đớn vô cùng. Các Tỷ-kheo phải chăm sóc cho Trưởng lão Tissa nên không đi được. Vào giờ họ đến yết kiến Đức Phật, Ngài hỏi: này các Tỷ-kheo, phải chăng hôm nay các ông sẽ lên đường? Các Tỷ-kheo đáp: thưa phải, bạch Thế Tôn. Nhưng bạn của chúng con là Trưởng lão Tissa, vì tinh tấn phi thời, quá hấp tấp hành trì Sa-môn pháp, bị giấc ngủ chi phối, xoay mình và ngã xuống, làm bắp vế gãy. Vì Trưởng lão ấy, chúng con chưa đi được. Đức Phật nói: thuở trước, Tissa cũng đã làm chướng ngại cho các ông như vậy rồi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, tại nước Gandhara, ở Takkasila, Bồ-tát sanh ra làm vị giáo sư có danh tiếng khắp nơi, dạy nghề cho năm trăm thanh niên Bà-la-môn. Các thanh niên ấy, một hôm, đi vào rừng để lượm củi đem về. Trong bọn họ có một thanh niên biếng nhác, thấy một cây Varana lớn, tưởng cây ấy đã khô, nên nghĩ: ta sẽ nằm ngủ một lát, sau sẽ leo lên cây, bẻ củi xuống, nhặt lấy rồi mang về. Nghĩ vậy, anh ta trải áo ngoài, nằm xuống, rơi vào giấc ngủ và ngáy lớn. Các thanh niên khác bó lại từng bó củi, mang đi, đến chỗ ấy, lấy chân đá vào lưng cho đến khi anh ta thức dậy rồi bỏ đi.
Thanh niên biếng nhác thức dậy, chùi mắt mấy lần vẫn còn ngái ngủ. Anh ta leo lên cây, nắm một cành, kéo đến sát mặt mình và bẻ gãy cành ấy. Khi bẻ gãy, phần bị gãy của cành cây quật lại đập vào mắt anh ta. Với một tay, anh ta bịt mắt, và với một tay anh ta bẻ gãy cành tươi. Rồi anh ta leo xuống, bó lại thành bó củi, mang lên vai, đi mau về nhà, quăng bó củi của mình trên các bó củi của những người khác. Hôm ấy, một gia đình ở làng quê mời vị giáo sư ngày mai đến nhà họ làm lễ cúng dường. Vị giáo sư nói với các thanh niên: này các con thân, ngày mai các con phải đến một làng. Các con không thể đi mà không ăn. Vậy sáng sớm, hãy cho nấu cháo và ăn cháo trước khi đi đến đấy.
Sáng sớm hôm sau, các thanh niên đánh thức một tỳ nữ dậy, bảo nó nấu cháo gấp cho họ. Nữ tỳ ấy đi lấy củi, lấy những bó củi xanh chồng trên cao nhất, liên tiếp dùng miệng thổi, nhưng không làm cho lửa cháy được, cho đến khi mặt trời mọc. Các thanh niên thấy trời đã quá sáng, không thể đi được nữa, bèn đi đến gặp giáo sư. Giáo sư hỏi sao các thanh niên chưa đi. Họ nói lý do: có một thanh niên biếng nhác đi cùng với chúng con hái củi, nằm ngủ dưới gốc cây Varana, sau khi leo lên cây hấp tấp, bị cành cây đánh vào mắt, đã đem về các củi xanh của cây Varana, quăng lên trên các bó củi của chúng con đem về. Vì vậy, người tỳ nữ định nấu cháo, lấy các củi ấy tưởng là khô, cho đến khi mặt trời mọc vẫn không thể nhen lửa. Đó là lý do làm chướng ngại việc chúng con đi.
Vị giáo sư nghe việc làm của thanh niên ấy, liền nói: chính việc làm của kẻ ngu si đã đem đến sự tổn hại như vậy. Rồi vị giáo sư đọc bài kệ này: ai có việc làm trước, về sau mới chịu làm, như bẻ cây Varana, về sau nó chịu khổ. Như vậy, Bồ-tát nói rõ lý do này cho các đệ tử, rồi trọn đời làm các công đức như bố thí. Và khi mạng chung, ngài đi theo nghiệp của mình. Đức Phật nói: này các Tỷ-kheo, không phải ngày nay kẻ ấy mới làm chướng ngại cho các ông. Thuở trước, kẻ ấy cũng đã làm vậy rồi. Sau khi Đức Phật kể pháp thoại này, Ngài kết hợp hai câu chuyện, và nhận diện Tiền thân như sau: thời ấy, thanh niên bị cành cây đánh vào mắt là Tỷ-kheo bị gãy xương bắp vế. Các thanh niên khác là hội chúng của Đức Phật, còn giáo sư Bà-la-môn là Ta vậy.
Câu chuyện này có hai mặt, mà cả hai mặt đều đáng suy nghĩ. Mặt thứ nhất là sự biếng nhác. Thanh niên biếng nhác đi hái củi mà nằm ngủ dưới gốc cây. Bạn bè đã bó xong củi, mang đi hết, anh ta vẫn còn ngủ. Đến khi bị đá vào lưng mới thức dậy, mắt còn ngái ngủ, leo lên cây bẻ cành, bị cành quật vào mắt, đem củi xanh về. Củi tươi thì không đốt được. Anh ta không chỉ làm hỏng việc của mình, anh ta còn làm hỏng việc của cả đoàn. Bó củi xanh của anh ta quăng lên trên đống củi khô, sáng hôm sau người tỳ nữ lấy nhầm, thổi mãi không cháy, cả đoàn lỡ chuyến đi. Một người biếng nhác, cả đoàn phải chịu. Trong đời cũng vậy. Một người trong nhà lười biếng, cả nhà phải gánh. Một người trong đội làm ẩu, cả đội phải làm lại. Việc của mình không chỉ là việc của mình. Nó còn ảnh hưởng đến bao nhiêu người xung quanh. Còn sự hấp tấp cũng vậy: lúc cần từ từ thì vội, việc hôm nay để ngày mai, đến mai lại làm vội làm vàng cho xong. Bài học gói lại trong một câu: ai có việc làm trước, về sau mới chịu làm, như bẻ cây Varana, về sau nó chịu khổ. Việc gì làm được hôm nay thì làm hôm nay, và làm cho đàng hoàng. Củi khô thì lửa mới cháy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư