Trong đời, có một nỗi buồn rất khó nói. Mình hết lòng giúp một người, cứu người ấy khỏi cơn hoạn nạn, vậy mà người ấy quay lại hại mình. Người ta gọi đó là nuôi ong tay áo, là lấy oán trả ơn. Gặp phải chuyện ấy, nhiều người sinh ra chán nản, tự nhủ từ nay không giúp ai nữa. Nhưng có phải vì một kẻ vô ơn mà mình phải thôi làm ơn hay không? Câu chuyện sau đây kể về một vị tu khổ hạnh đã cứu bốn sinh mạng trong một đêm mưa bão, và cách mà bốn sinh mạng ấy trả ơn ngài khác nhau ra sao.
Ngày xưa, khi Đức Phật còn tại thế, chúng Tỷ-kheo đang ngồi trong Pháp đường nói về sự độc ác của Đề-bà-đạt-đa. Họ nói: Đề-bà-đạt-đa không biết công đức của bậc Đạo Sư, nên đã âm mưu sát hại Ngài. Đức Phật đi đến và hỏi: này các Tỷ-kheo, các ông ngồi họp, đang bàn câu chuyện gì? Khi được biết câu chuyện ấy, Đức Phật nói: này các Tỷ-kheo, không phải nay Đề-bà-đạt-đa mới âm mưu sát hại Ta. Trong thời quá khứ, kẻ ấy cũng đã làm như vậy. Nói xong, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, vua có một con trai tên là hoàng tử Ác Độc. Hoàng tử bạo ngược giống như con rắn độc bị thương, không nói với ai mà không mắng nhiếc, đánh đập. Một hôm, muốn chơi trò dưới nước, cùng với một đám tùy tùng đông đảo, hoàng tử đi đến bờ sông. Trong lúc ấy, dông tố nổi lên. Các phương trời trở thành tối tăm mù mịt. Hoàng tử bảo các người hầu hạ: này các ngươi, hãy đưa ta ra giữa sông, tắm cho ta và đưa ta về. Họ đưa hoàng tử ra giữa sông rồi bàn với nhau: vua sẽ làm gì chúng ta? Chúng ta hãy giết đứa ác nhân này ngay ở nơi đây! Họ thả hoàng tử xuống nước và nói: đồ con quỷ đen, hãy đi vào đấy. Rồi họ leo lên, đứng trên bờ. Khi được hỏi hoàng tử ở đâu, họ trả lời: chúng tôi không thấy hoàng tử. Thấy dông tố khởi lên, hoàng tử ra khỏi nước và đi trước rồi.
Trong cơn dông, trời tối mù, đang mưa, hoàng tử trôi theo dòng nước cuốn, bỗng thấy một khúc cây, liền ngồi trên ấy, vừa sợ chết vừa khóc than. Lúc ấy, có một con rắn và một con chuột cũng đang trôi trên sông. Chúng vốn là hai người chôn giấu tài sản bên bờ sông, vì tham luyến của cải nên tái sanh làm rắn và chuột tại chỗ ấy. Nước vào ngập chỗ chúng ở. Chúng thoát ra từ con đường nước vào, cắt ngang dòng bơi đi, đến được khúc cây trên ấy hoàng tử đang ngồi, một con leo lên đầu này, một con leo lên đầu kia và nằm trên khúc cây ấy. Một con vẹt trẻ cũng bị nước cuốn, ẩn núp vào một bên khúc cây ấy. Như vậy có bốn sinh vật cùng trôi theo dòng nước với nhau.
Lúc bấy giờ, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn phía tây bắc, lớn lên xuất gia làm vị tiên nhân du sĩ tại một khúc quanh của sông. Nửa đêm, đang đi kinh hành, Bồ-tát nghe tiếng khóc than thảm thiết của hoàng tử, tự nghĩ: không thể để người này chết trước mắt mình. Rồi Bồ-tát an ủi hoàng tử: chớ sợ hãi. Và Bồ-tát lội cắt ngang dòng nước, đến cầm lấy một đầu của khúc cây ấy, với sức mạnh kiên trì như con voi, Bồ-tát kéo nhanh khúc gỗ vào bờ, bồng hoàng tử lên, đặt trên bờ. Thấy các con vật kia, Bồ-tát đỡ chúng lên và đưa đến am thất, rồi nhen lửa. Ngài hơ ấm cho rắn, chuột, vẹt trước, rồi mới hơ ấm cho hoàng tử, rồi cho các con vật ăn trước, sau mới dọn đồ ăn cho hoàng tử. Hoàng tử suy nghĩ: kẻ khổ hạnh khốn nạn này không kể ta là hoàng tử, lại tỏ sự cung kính đối với loài thú vật. Rồi hoàng tử nuôi dưỡng hận thù đối với Bồ-tát.
Sau một vài ngày, khi tất cả đã lấy lại sức khỏe, con rắn đảnh lễ vị khổ hạnh và nói: tại chỗ ấy, tôi có chôn vàng đáng giá bốn trăm triệu, khi nào Tôn giả cần, chỉ cần đến và gọi: rắn ơi. Con chuột cũng vậy, hứa ba trăm triệu. Con vẹt hứa đem gạo đỏ đến, chở đầy nhiều xe. Rồi đến hoàng tử, không nói gì để cảm ơn, chỉ nghĩ: nếu nó đến gần ta, ta sẽ giết nó. Ngoài mặt, hoàng tử nói: khi tôi lên ngôi vua, tôi sẽ cúng dường Tôn giả bốn vật dụng cần thiết. Không bao lâu, hoàng tử được đặt lên vương vị. Bồ-tát muốn thử thách chúng, lần lượt gọi rắn ơi, chuột ơi, vẹt ơi, cả ba đều giữ lời. Rồi ngài đến thử hoàng tử. Vua thấy Bồ-tát từ đàng xa, nghĩ: tên khổ hạnh này đến để xin ăn và sống nhờ ta. Ta phải bảo chém đầu nó trước khi nó tuyên bố giữa đại chúng công đức mà nó đã làm cho ta.
Vua ra hiệu các người tùy tùng, và họ hỏi vua bảo họ làm gì. Vua bảo: hãy bắt nó trói chặt tay, đánh nó tại những ngã tư đường, đưa nó ra khỏi thành, chặt đầu tại pháp trường. Họ vâng lời đi đến, trói bậc Đại Sĩ vô tội, đánh ngài tại ngã tư đường, rồi dẫn ngài đến pháp trường. Bồ-tát, trong khi bị đánh, không than khóc, không kêu mẹ, kêu cha, không bị dao động, chỉ nói lên bài kệ này: như vậy, họ nói thật, những người hiểu đời này: cứu vớt khúc gỗ trôi tốt hơn một số người. Như vậy, tại những chỗ bị đánh, Bồ-tát nói lên bài kệ này. Nghe vậy, những người có trí ở đấy bèn nói: này vị xuất gia, đối với vua của chúng ta, Hiền giả đã làm công đức gì? Bồ-tát kể lại câu chuyện ấy và nói: như vậy, vì cứu vớt người này ra khỏi dòng nước lớn, tôi đã làm khổ tôi thôi! Nghe xong, dân trong thành nổi giận, giết vua ác và tôn Bồ-tát lên ngôi. Bồ-tát lấy vàng của rắn và chuột, nuôi cả ba con vật đến trọn đời.
Câu chuyện này có một hình ảnh rất lạ mà mình nên nhớ. Bốn sinh vật cùng trôi trên một khúc cây trong đêm mưa bão. Một hoàng tử, một con rắn, một con chuột, một con vẹt. Bồ-tát cứu cả bốn, không phân biệt ai sang ai hèn, ai là người ai là vật. Ngài hơ ấm cho rắn, chuột, vẹt trước, rồi mới hơ ấm cho hoàng tử. Ngài cho các con vật ăn trước, rồi mới dọn đồ ăn cho hoàng tử. Vậy mà kết quả lại ngược nhau hoàn toàn. Ba con vật, là loài mà người ta vẫn coi là thấp kém, lại biết ơn sâu sắc. Rắn cho bốn trăm triệu vàng. Chuột cho ba trăm triệu vàng. Vẹt hứa đem gạo đỏ chở đầy nhiều xe. Còn hoàng tử, là người được cứu, là người được hưởng nhiều nhất, lại là kẻ vô ơn nhất. Vừa lên ngôi vua đã ra lệnh bắt người cứu mình, trói tay, đánh ở ngã tư, chém đầu ở pháp trường. Cho nên, nếu mình đã từng làm ơn mà bị trả oán, đừng vội thề rằng từ nay không giúp ai nữa. Bồ-tát cứu bốn sinh mạng: một kẻ vô ơn, ba kẻ biết ơn. Làm ơn là vì trước mắt mình có người đang chết đuối. Còn ai nhớ ơn hay vô ơn, đó là việc của họ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư