Trong một gia đình, có những người làm cho nhà cửa ấm lên chỉ bằng giọng nói của mình, và cũng có những người làm cho nhà cửa lạnh đi cũng chỉ bằng giọng nói của mình. Cùng một mái nhà, cùng một mâm cơm, nhưng người nói năng dịu dàng thì cả nhà ăn ngon, người nói năng thô lỗ thì cả nhà nuốt không trôi. Truyện tiền thân hôm nay kể về một nàng dâu nổi tiếng thô lỗ, và cách Đức Phật thuần hóa nàng chỉ bằng một lần khuyên bảo.
Thuở xưa, khi Đức Phật trú tại Kỳ Viên, có một cô gái tên là Sujàta, dâu của ông Cấp Cô Độc, con gái của vị phú thương Dhananjaya, em út của nữ cư sĩ Visàkhà. Cô ta về làm dâu nhà ông Cấp Cô Độc với lòng đầy kiêu ngạo vì xuất thân sang trọng. Cô bướng bỉnh, thô lỗ, nóng nảy và hung tợn. Cô từ chối các bổn phận đối với cha mẹ chồng hay đối với chồng mình. Cô đi khắp nhà nói năng thô lỗ và còn đánh đập cả mọi người.
Một hôm, Đức Phật cùng năm trăm Tỷ-kheo đến viếng ông Cấp Cô Độc. Lúc ấy, Sujàta đang la mắng những người giúp việc. Đức Phật ngưng nói và hỏi tiếng gì ồn ào như vậy. Vị thương gia giải thích rằng đó là con dâu thô lỗ của ông, cô ta đã không cư xử đúng đắn với chồng và cha mẹ chồng, cô chẳng hề bố thí, cô đi khắp nhà, la mắng suốt ngày đêm. Đức Phật gọi cô ta đến.
Người phụ nữ kia đến, sau khi đảnh lễ Đức Phật, đứng một bên. Đức Phật hỏi cô: này Sujàta, có bảy loại vợ mà một người đàn ông có thể gặp, cô thuộc về loại nào? Cô ta trả lời: bạch Thế Tôn, Ngài dạy vắn tắt quá, con không hiểu được, xin Ngài giải thích thêm. Đức Phật dạy: hãy chú ý nghe đây.
Có ba loại vợ xấu. Vợ phá hoại: tâm địa xấu, điều hay chẳng thiết, yêu người ngoài, lại ghét bỏ chồng, của tiền chồng tạo phá tan. Vợ trộm cắp: vật chồng tặng do tiền mua bán, cố tình lấy cắp dần dà. Vợ cao cường: quên phận sự, hung tàn lười biếng, lại tham lam, xấu miệng sân đầy, chuyên quyền với kẻ dưới tay. Ba loại vợ này, sau khi chết, sẽ tái sinh vào địa ngục.
Có bốn loại vợ tốt. Vợ như mẹ hiền: mến thương điều tốt, chăm sóc chồng như một mẹ hiền, của tiền chồng tạo, giữ gìn. Vợ như em gái: tôn trọng chồng cũng như đàn em thơ kính nể người anh, nhún nhường, tuân phục chồng mình. Vợ như bạn thân: luôn mừng đón chồng khi thấy, như bạn bè sau mấy độ xa, hiến dâng, đức độ, nghiêm hòa. Vợ như người giúp việc tận tụy: sợ hung tàn, tâm an chịu khổ, chẳng cuồng si, đầy đủ kiên trì, chân tình, chiều chuộng mãi ghi. Bốn loại vợ này, sau khi chết, sẽ được sanh lên cõi trời.
Khi Đức Phật thuyết giảng về bảy loại người vợ như thế, Sujàta đắc quả Dự Lưu. Khi Đức Phật hỏi nàng thuộc loại vợ nào, nàng thưa: bạch Ngài, con là kẻ nô tỳ. Nói xong nàng cung kính đảnh lễ Đức Phật và được Ngài tha thứ. Như vậy, chỉ với một lời khuyên bảo, Đức Phật đã thuần hóa được người phụ nữ xấu tánh kia.
Sau bữa ăn, các Tỷ-kheo ca ngợi: chỉ một lần khuyên bảo, Đức Phật đã thuần hóa được người phụ nữ xấu tánh kia. Đức Phật dạy: đây chẳng phải là lần đầu tiên Ta thuần hóa Sujàta bằng một lời khuyên bảo duy nhất đâu! Rồi Ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là thái tử do Chánh cung hoàng hậu sinh ra. Sau khi vua cha băng hà, Ngài nối ngôi và trị vì rất công chính. Mẫu hậu Ngài là một người đàn bà nóng nảy, dữ tợn, thô lỗ, gắt gỏng, ác khẩu. Ngài chỉ mong sao khuyên bảo được mẹ, nhưng Ngài cũng nhận thấy không nên làm điều gì bất kính đối với mẹ. Vì thế, Ngài cố tìm một cơ hội để hé lộ dần ẩn ý.
Một hôm Ngài đi vào vườn hoa, mẹ Ngài cũng theo Ngài. Một con chim cưỡng xanh đang kêu the thé trên đường. Các triều thần đều bịt tai lại và la lên: cái giọng thật kinh khủng! Cái tiếng kêu ấy thật ghê rợn! Đừng gây ra cái tiếng ấy nữa! Bấy giờ một con chim cu đậu trong đám lá rậm của một cây sàla, hót lên âm điệu ngọt ngào. Mọi người đứng đó đều thích thú khi nghe nó hót, vỗ đôi bàn tay rồi chìa tay ra và yêu cầu nó: ôi! Thật là giọng hót êm dịu, một giọng hót tốt lành, một giọng hót thanh lịch! Hót lên, chim ơi, hót lên đi! Rồi họ cứ đứng đó, rướn cổ lên chờ nghe.
Bồ-tát chú ý đến hai sự việc này, nghĩ rằng đây là dịp may để tiết lộ ẩn ý của mình cho mẫu hậu. Ngài nói: thưa mẹ, tiếng kêu của con chim cưỡng trên đường làm cho ai nghe cũng phải bịt tai và thốt lên đừng gây ra cái tiếng ấy nữa! Còn chim cu kia, thường khi mẹ thấy, lốm đốm đen xấu vậy mặc dầu, tiếng kêu êm dịu ngọt ngào, bao nhiêu kẻ đón người chào mến thương. Rồi Ngài đọc bài kệ: kẻ hưởng được vẻ ngoài duyên dáng, thoạt nhìn vào, tươi sáng đẹp thay, nhưng buông lời nói chối tai, đời này đời kế chẳng ai yêu vì! Mong tiếng mẹ dịu dàng thanh lịch, lời khôn ngoan bỏ hết tự kiêu, âm thanh êm ái mỹ miều giảng bày Thánh pháp ý nêu tỏ tường.
Khi Bồ-tát khuyến dụ mẫu hậu bằng ba bài kệ trên, Ngài đưa mẹ vào cách suy nghĩ của mình. Sau đó, mẹ Ngài sống theo chính đạo. Chỉ bằng một lời nói, Bồ-tát đã làm cho mẹ thành một người phụ nữ biết quên mình. Đức Phật nhận diện: Sujàta là mẹ của vị vua ở Ba-la-nại, còn Ngài chính là vị vua ấy.
Câu chuyện này có hai bài học lớn. Bài học thứ nhất nằm trong bảy loại vợ. Đó không phải là bảy cái khuôn để nhốt phụ nữ vào, mà là bảy cách sống trong một mái nhà: phá hoại, trộm cắp, lấn át thì nhà tan; chăm sóc như mẹ, kính trọng như em, vui vẻ như bạn, tận tụy như người giữ nhà thì nhà yên. Bài học này không chỉ dành cho người vợ, mà cho mọi người trong nhà: ai cũng có thể chọn phá hoại hay giữ gìn, lấn át hay nâng đỡ.
Bài học thứ hai nằm ở con chim cưỡng và con chim cu. Chim cưỡng đẹp, lông xanh biếc, nhưng tiếng kêu the thé làm ai cũng bịt tai. Chim cu xấu, lông lốm đốm đen, nhưng tiếng hót ngọt ngào làm ai cũng rướn cổ chờ nghe. Một người có nhan sắc, có học thức, có địa vị, nhưng mở miệng ra là chửi bới, gắt gỏng, thì ai cũng tránh xa. Một người bình thường, không đẹp, không giàu, nhưng nói năng dịu dàng, có trước có sau, thì ai cũng muốn gần.
Điều đáng quý nhất là cả Sujàta lẫn bà hoàng hậu đều thay đổi chỉ bằng một lời nói. Đức Phật không mắng Sujàta, không đuổi nàng ra khỏi nhà. Ngài chỉ hỏi: cô thuộc loại vợ nào? Rồi kể cho nàng nghe bảy loại vợ, để nàng tự chọn. Nàng chọn làm người tận tụy, và từ đó đổi đời. Vị vua cũng vậy, Ngài không mắng mẹ, chỉ chỉ cho mẹ nghe tiếng chim cưỡng và tiếng chim cu, rồi để mẹ tự hiểu. Một lời nói đúng lúc, đúng cách, có sức mạnh hơn ngàn lời mắng mỏ. Muốn người khác đổi, đừng đè họ xuống, hãy cho họ một cái gương để họ tự soi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư