🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Bầu vua loài chim: con quạ nói một câu, oán thù ngàn đời

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Có những mối thù bắt đầu từ một câu nói rất nhỏ, vào một lúc rất tình cờ, mà hậu quả của nó kéo dài cả ngàn đời. Trong xóm, hai nhà cãi nhau vì một câu nói đùa, rồi không nhìn mặt nhau mấy chục năm. Trong họ hàng, anh em từ nhau vì một câu nói lúc say rượu. Trong công ty, hai người ghét nhau vì một câu nói trong cuộc họp. Người ta cứ nghĩ câu nói ấy chỉ là chuyện nhỏ, nhưng truyện tiền thân hôm nay cho thấy một câu nói có thể làm cho hai loài vật thù nhau từ thời nguyên thủy cho đến tận bây giờ.

Thuở xưa, khi Đức Phật trú tại Kỳ Viên, có chuyện tranh chấp giữa quạ và cú. Ban ngày quạ thường ăn thịt cú, còn ban đêm cú lại bay tới cắn đứt đầu quạ khi quạ đang ngủ và giết đi. Có một Tỷ-kheo sống trong một cái cốc ở vùng lân cận Kỳ Viên, mỗi lúc quét dọn, thường phải đổ cả bảy tám chậu đầy đầu quạ rớt từ trên cây xuống. Vị ấy đem sự việc kia kể lại cho các Tỷ-kheo nghe. Trong Pháp đường, các Tỷ-kheo bắt đầu bàn tán về chuyện ấy. Đức Phật đi vào, hỏi xem họ đang thảo luận chuyện gì. Họ kể lại cho Ngài nghe và hỏi tiếp rằng sự tranh chấp giữa quạ và cú đã xảy ra từ bao lâu rồi. Đức Phật trả lời: từ thời nguyên thủy. Rồi Ngài kể cho họ nghe một câu chuyện đời xưa.

Ngày xưa, loài người sống trong thời nguyên thủy họp nhau lại và bầu một người đẹp đẽ, có tướng tốt, oai nghi hoàn hảo lên làm vua. Các loài bốn chân cũng tụ họp lại và bầu sư tử làm vua. Loài cá dưới biển cũng chọn vua là con cá tên Ànanda. Thế rồi tất cả chim chóc trên dãy Hy-mã-lạp Sơn cũng tụ họp nhau lại trên một phiến đá phẳng và kêu lên: loài người đã có một ông vua, loài thú và loài cá cũng đã có, còn chim chóc chúng ta thì không. Chúng ta không thể sống hỗn loạn được, chúng ta cũng phải chọn một ông vua. Hãy chọn một con chim xứng đáng với ngôi vua.

Chúng tìm kiếm một con chim như vậy và chọn một con cú. Đây là con chim mà chúng ta muốn, chúng bảo thế. Một con chim tuyên bố ba lần cho cả bọn biết rằng sẽ có một cuộc bầu cử về việc đó. Sau khi kiên nhẫn nghe thông báo hai lần, đến lần thứ ba, một con quạ đứng dậy la lên: khoan đã, khi anh ta đang được tôn lên làm vua mà mặt mày còn như thế kia, huống chi khi anh ta giận dữ thì trông như thế nào nữa? Nếu anh ta nhìn chúng ta đang giận dữ thì chúng ta cũng tan xác như mè rán trên chảo nóng mà thôi. Tôi không muốn tôn anh ta làm vua đâu.

Để tán rộng điều này, quạ đọc bài kệ: cú là vua của các loài chim, xin phép, cho tôi tỏ nỗi niềm. Được cho phép nói, quạ đọc tiếp: trân trọng trình bày ý của tôi, tôi đây chẳng muốn cú lên ngôi, hãy nhìn mặt mũi kia như thế, hắn sẽ làm gì lúc giận sôi? Đoạn quạ bay bổng lên không và kêu: tôi chẳng thích thế đâu! Tôi chẳng thích thế đâu! Cú bay lên đuổi theo quạ. Từ đấy về sau, cả hai đều nuôi lòng hận thù nhau. Còn lũ chim kia chọn một con ngỗng trời vàng lên làm vua rồi giải tán.

Khi kể xong pháp thoại, Đức Phật tuyên thuyết Tứ Đế và nhận diện: lúc bấy giờ, con ngỗng trời được chọn làm vua chính là Ngài.

Câu chuyện này ngắn, mà ý nghĩa thì dài. Con quạ nói một câu về mặt mũi của con cú. Câu nói ấy có đúng không? Mặt cú đúng là xấu thật, mắt lồi, mỏ quặp, lông xù. Nhưng con quạ không nói về tài năng của cú, không nói về đức hạnh của cú, không nói về việc cú có xứng đáng làm vua hay không. Nó chỉ nói về mặt mũi. Và nó nói vào đúng lúc quan trọng nhất: lần tuyên bố thứ ba, khi cuộc bầu cử sắp xong. Một câu nói về ngoại hình, nói không đúng chỗ, đúng lúc, đã phá hỏng cả một cuộc bầu cử, và tạo ra một mối thù truyền kiếp.

Trong đời thường, ta cũng hay phạm lỗi như con quạ. Trong cuộc họp, người ta đang bàn về năng lực của một ứng viên, ta chen vào một câu về ngoại hình của người ta. Trong gia đình, người ta đang bàn chuyện làm ăn, ta chen vào một câu về quá khứ của người ta. Những câu nói ấy không liên quan gì đến việc đang bàn, nhưng nó làm cho không khí đổi hẳn. Người bị nói thì tự ái, người nghe thì khó xử, việc đang bàn thì hỏng. Mà người nói thì thường không nhận ra mình vừa làm gì. Họ nghĩ mình chỉ nói sự thật, chỉ nói đùa, chỉ góp ý.

Nhưng sự thật là không phải sự thật nào cũng nên nói, không phải lúc nào cũng nên nói, và không phải nói với ai cũng được. Con quạ nói sự thật về mặt con cú, nhưng nói sai chỗ, sai lúc, sai cách, nên sự thật ấy trở thành một cái cớ cho hận thù. Nếu con quạ thật sự lo cho bầy chim, nó có thể nói khác đi: xin cho tôi được hỏi, vị vua tương lai có tính tình ra sao? Như vậy vẫn là góp ý, mà không xúc phạm ai. Nhưng nó đã chọn cách nói về mặt mũi, một cách nói làm cho người nghe không thể không giận.

Bài học thứ hai của truyện nằm ở con cú. Cú bị chê mặt xấu, liền bay lên đuổi theo quạ. Từ đó hai loài thù nhau mãi. Nếu cú bình tĩnh hơn một chút, nếu cú bỏ qua câu nói ấy, có lẽ mọi chuyện đã khác. Nhưng cú đã chọn cách trả đũa ngay lập tức. Trong đời, nhiều mối thù cũng bắt đầu như vậy: một bên nói một câu khó nghe, bên kia trả đũa ngay, rồi bên này trả đũa lại, cứ thế mà thành thù truyền kiếp. Chỉ cần một bên dừng lại, mối thù đã không thành hình. Nhưng lúc đang nóng giận, có mấy ai dừng lại được.

Cuối cùng, bầy chim đã chọn con ngỗng trời vàng lên làm vua. Ngỗng trời không phải là con chim đẹp nhất, cũng không phải là con chim mạnh nhất. Nhưng nó là con chim được cả bầy đồng ý, sau khi đã thấy hậu quả của việc chọn người chỉ vì một câu nói. Bài học cho người chọn cũng rõ ràng: khi chọn một người lãnh đạo, hãy nhìn vào tài đức của họ, đừng nhìn vào mặt mũi của họ. Và khi góp ý về một người, hãy nói về việc làm của họ, đừng nói về ngoại hình của họ. Một câu nói về mặt mũi có thể rẻ mạt lúc nói ra, nhưng cái giá phải trả cho nó có thể là cả ngàn đời thù hận, như quạ và cú đến tận bây giờ vẫn còn thù nhau.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 270
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ - tập 6 [Chuyện Tiền Thân 264-395] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch) — Truyện Tiền Thân, Chuyện 270: Con cú (Tiền Thân Ulùka), tr. 18–19
Bài liên quanCon chó rừng và cái giếng: thói quen xấu không phải là luậtNgười thợ gốm và bốn vị vua bỏ ngai vàngChuyện 88: Con bò Sàrambha — một lời lành kéo được trăm cỗ xe