🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Con chó rừng và cái giếng: thói quen xấu không phải là luật

Truyện Tiền Thân · 9 phút đọc

Có một câu bào chữa mà người ta dùng rất nhiều trong đời: nhà tôi vẫn làm thế, họ tôi vẫn làm thế, chỗ tôi vẫn làm thế. Câu này nghe có vẻ có lý, vì truyền thống thì phải giữ. Nhưng có những truyền thống chỉ là thói quen xấu được lặp lại quá lâu, đến mức người ta tưởng nó là luật. Truyện tiền thân hôm nay kể về một con chó rừng, một cái giếng, và một câu bào chữa y hệt như vậy.

Thuở xưa, khi Đức Phật trú tại Isipatana, tức Trú xứ của chư Tiên, có một con chó rừng thường đến làm bẩn cái giếng mà các Tỷ-kheo thường đến múc nước, rồi bỏ đi. Một hôm, các chú tiều lấy đất ném nó để đe dọa. Sau đó, nó không bao giờ trở lại nơi ấy nữa. Các Tỷ-kheo nghe chuyện ấy và bắt đầu bàn tán trong Pháp đường: này các hiền hữu, con chó rừng thường làm bẩn giếng nước của chúng ta, từ khi bị các chú tiều dùng đất ném đuổi đi, đã không hề quay trở lại nữa. Đức Phật đi vào, hỏi xem họ đang ngồi với nhau và thảo luận chuyện gì. Họ kể lại cho Ngài nghe. Ngài dạy: này các Tỷ-kheo, đây chẳng phải là lần đầu tiên con chó rừng kia làm bẩn giếng nước. Trước kia nó cũng đã làm như thế. Rồi Ngài kể cho họ nghe một chuyện đời xưa.

Ngày xưa, chính cái giếng kia nằm tại nơi này có tên là Isipatana, gần Ba-la-nại. Lúc bấy giờ Bồ-tát sinh ra trong một gia đình thiện hảo. Lớn lên, Ngài sống đời tu hành và cư trú tại Isipatana cùng với một nhóm người tùy tùng. Một con chó rừng làm bẩn giếng nước như đã nói trên rồi phóng chạy đi. Một hôm, các ẩn sĩ vây bắt được nó và dẫn nó tới trước mặt Bồ-tát. Ngài nói với nó qua bài kệ đầu: giếng được tạo do người ẩn dật, độc cư nơi khoảng đất rừng sâu, nhọc nhằn khổ cực bấy lâu, bạn ơi, sao vấy dơ vào giếng trong?

Nghe vậy, chó rừng đọc tiếp bài kệ thứ hai: đó là luật giống dòng tôi đấy, uống nơi nào là vấy cho dơ, tổ tiên làm thế đến giờ, lời ngài trách cứ, có ngờ sai chăng? Bồ-tát trả lời bằng bài kệ thứ ba: nếu luật ấy chó rừng đã đặt, lạ lùng thay, phi pháp mất rồi! Mong rằng lần cuối thấy ngươi, hành vi kia đúng hay sai, chớ làm. Bậc Đại Sĩ khuyên nhủ nó như vậy rồi bảo: đừng đến đó nữa! Từ đó về sau, ngay cả việc dừng lại để nhìn qua giếng, con chó rừng cũng không dám.

Đức Phật nhận diện: cả hai trường hợp làm dơ bẩn nước cũng đều do chính con chó rừng ấy, còn Ngài là vị sư trưởng kia.

Câu chuyện rất ngắn, chỉ có ba bài kệ, nhưng câu bào chữa của con chó rừng thì nghe quen thuộc đến lạ. Đó là luật giống dòng tôi đấy. Uống nơi nào là vấy cho dơ. Tổ tiên làm thế đến giờ. Nói cách khác: tôi làm vậy không phải vì tôi xấu, mà vì dòng họ tôi vẫn làm vậy. Tôi chỉ làm theo truyền thống. Ngài trách tôi thì có đúng không?

Trong đời thường, ta nghe câu này mỗi ngày, chỉ khác lời lẽ. Nhà tôi vẫn uống rượu như vậy, sao lại bảo tôi bỏ? Họ tôi vẫn cưới xin như vậy, sao lại bảo tôi đổi? Chỗ tôi vẫn làm ăn như vậy, sao lại bảo tôi sai? Người ta lấy tổ tiên, lấy dòng họ, lấy quê quán ra làm lá chắn cho thói quen xấu của mình. Nhưng Bồ-tát đã trả lời rất thẳng: nếu luật ấy do chó rừng đặt ra, thì lạ lùng thay, nó đã là phi pháp rồi. Một cái luật mà chỉ có lợi cho kẻ làm bẩn, chỉ có hại cho người dùng nước sạch, thì dù nó có từ đời tổ tiên, nó vẫn là phi pháp. Tuổi của một thói quen không làm cho nó trở thành đúng.

Cái giếng trong truyện cũng đáng để suy nghĩ. Giếng do người ẩn dật tạo ra, độc cư nơi khoảng đất rừng sâu, nhọc nhằn khổ cực bấy lâu. Một cái giếng không tự nhiên mà có. Người ta phải đào đất, phải gánh đá, phải múc nước, phải giữ cho nước trong. Cả một cộng đồng dùng chung cái giếng ấy để sống. Con chó rừng đến uống nước, rồi vấy bẩn nước, rồi bỏ đi. Nó không tốn công đào giếng, nhưng nó làm cho công sức của bao nhiêu người trở thành vô ích. Trong đời, những cái giếng chung như vậy có rất nhiều: một con đường sạch, một dòng sông trong, một môi trường làm việc lành mạnh, một gia đình yên ấm. Những người vấy bẩn chúng thường không phải là người đã bỏ công tạo ra chúng. Họ chỉ đến dùng, rồi làm bẩn, rồi bỏ đi, và khi bị nhắc nhở thì bảo: tổ tiên tôi vẫn làm thế.

Bài học của truyện này không phải là chống lại truyền thống. Truyền thống tốt thì phải giữ, như cái giếng thì phải giữ cho nước trong. Bài học là hãy phân biệt truyền thống với thói quen xấu. Truyền thống là những gì làm cho đời sống tốt đẹp hơn, như hiếu thảo với cha mẹ, như giữ chữ tín, như giúp đỡ người khó khăn. Thói quen xấu là những gì làm cho đời sống tệ đi, dù nó đã tồn tại bao lâu. Uống rượu say rồi đánh vợ, đó không phải là truyền thống, đó là thói xấu. Cưới xin phô trương đến mức vay nợ ngập đầu, đó không phải là truyền thống, đó là thói xấu. Làm bẩn giếng nước chung, đó không phải là luật của giống dòng, đó là thói xấu.

Con chó rừng trong truyện, sau khi nghe Bồ-tát dạy, đã không dám đến giếng nữa, thậm chí không dám dừng lại nhìn qua giếng. Nó đã hiểu ra một điều: tổ tiên làm thế không có nghĩa là mình phải làm thế. Mỗi người đều có quyền, và có trách nhiệm, dừng lại một thói xấu ngay ở đời mình, để con cháu mình không phải tiếp tục bào chữa cho nó nữa. Khi ta bỏ được một thói xấu mà tổ tiên mình vẫn làm, ta không phải là kẻ phản bội truyền thống. Ta là người đầu tiên trong dòng họ dám nói: đến đời tôi thì dừng lại ở đây.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 271
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ - tập 6 [Chuyện Tiền Thân 264-395] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch) — Truyện Tiền Thân, Chuyện 271: Kẻ làm bẩn giếng nước (Tiền Thân Udapàna-Dùsaka), tr. 19–20
Bài liên quanNgười thợ gốm và bốn vị vua bỏ ngai vàngChuyện 88: Con bò Sàrambha — một lời lành kéo được trăm cỗ xeChuyện 101: Trăm kẻ ngu thiền một trăm năm, không bằng một người trí hiểu lời dạy