Trong một gia đình, có những việc cha truyền con nối đã nhiều đời. Không phải vì nó đem lại nhiều tiền, mà vì nó là nếp nhà, là danh dự của cả dòng họ. Bỗng một ngày, cha mất sớm, con còn quá trẻ, người ngoài liền nhảy vào, bảo rằng con không đủ sức, rồi giành lấy việc ấy về tay mình. Lúc đó, người con làm gì? Cam chịu mất, hay đứng lên giữ lấy nếp nhà?
Câu chuyện vua Susìma kể về một người con như vậy. Người con ấy còn rất trẻ, chỉ mới mười sáu tuổi.
Thuở xưa, vua Susìma trị vì ở Ba-la-nại. Có một vị Bà-la-môn làm cố vấn tế tự cho vua, chuyên lo hội lễ voi mỗi năm. Sau lễ, ông thu được mười triệu đồng tiền vàng từ đồ trang sức của voi. Khi ông mất, con trai ông mới mười sáu tuổi, chưa học ba tập Vệ-đà, chưa biết tượng kinh về voi. Các Bà-la-môn khác liền tâu vua: cậu bé còn trẻ, không biết gì, xin để chúng tôi tổ chức lễ voi thay. Vua nghe theo.
Mẹ cậu bé nghe tin, buồn rầu khóc lóc. Bà nghĩ: truyền thống bảy đời của gia đình sẽ dứt ở đây, tài sản cũng mất. Cậu bé hỏi mẹ vì sao khóc. Nghe rõ lý do, cậu nói: mẹ đừng khóc, con sẽ không để mất truyền thống của nhà mình. Còn bốn ngày nữa đến lễ. Con sẽ đi Takkasilà, học xong ba tập Vệ-đà và tượng kinh trong một đêm, rồi về kịp tổ chức lễ.
Nghe thì như chuyện không thể. Takkasilà cách Ba-la-nại hai ngàn dặm. Vậy mà cậu bé đi trong một ngày đã tới nơi. Đến gặp vị sư trưởng nổi tiếng, cậu rửa chân cho thầy, dâng một ngàn đồng tiền vàng, rồi ngồi học suốt đêm. Đến rạng đông, cậu đã thuộc lòng ba tập Vệ-đà và tượng kinh. Không những thế, cậu còn chỉ ra chỗ dạy sai trong sách của thầy, sửa lại cho đúng, rồi mới từ giã ra về. Một ngày đi, một đêm học, một ngày về. Đúng ngày thứ tư, lễ voi diễn ra.
Hôm lễ, chừng một trăm con voi được đem ra, trang sức bằng vàng, cờ xí bằng vàng, sân chầu trang hoàng lộng lẫy. Vua Susìma ngự đến. Cậu bé trang sức như một hoàng tử, bước đến trước vua, đọc bài kệ: hơn trăm voi toàn đen, ngà trắng bạch, phủ lưới vàng, thần đều cúng Đại vương. Hỡi vua Susìma, ngài có nhớ quyền lợi tổ tiên của thần chăng?
Vua đáp lại bằng bài kệ: hơn trăm voi ấy đều thuộc về ta, ta cho khanh, ta thật có nhớ quyền lợi tổ tiên của khanh. Rồi vua hỏi: vì sao ta giao lễ cho người khác? Vì nghe nói khanh không biết Vệ-đà và tượng kinh. Cậu bé đáp: xin cho một vị Bà-la-môn nào đó đứng lên đọc đối đáp với thần một phần Vệ-đà và tượng kinh. Trong cõi Diêm-phù-đề, ngoài thần ra, không ai biết đủ để tổ chức lễ voi này.
Không một ai dám đứng lên. Cậu bé đòi lại truyền thống của gia đình, tổ chức lễ voi, rồi mang nhiều tài sản trở về.
Câu chuyện này không khen sự khoe khoang. Nó khen một điều khác: khi việc nhà, việc tổ tiên bị người khác giành lấy, người con hiếu thảo không ngồi khóc cùng mẹ, mà đứng dậy đi học. Học thật nhanh, học thật chắc, rồi dùng chính cái học ấy mà đòi lại. Cậu bé không xin vua thương hại. Cậu không cãi nhau với các Bà-la-môn. Cậu đi học, rồi để sự thật tự nói.
Trong đời thường cũng vậy. Có những thứ thuộc về mình, nhưng nếu mình không đủ sức giữ, người khác sẽ lấy mất. Lúc ấy, than thở không giúp được gì. Chỉ có một cách: đi học, luyện cho giỏi, rồi đứng ra làm cho người ta thấy. Giỏi thật thì không cần tranh cãi. Người ta tự lui.
Cậu bé mười sáu tuổi đi hai ngàn dặm trong một ngày, học một đêm thuộc ba tập kinh. Chuyện kể như vậy để nhấn mạnh một điều: khi lòng đã quyết, đường xa cũng thành gần, việc khó cũng thành dễ. Cái khó không nằm ở đường xa hay sách dày. Cái khó nằm ở chỗ mình có quyết giữ lấy truyền thống của nhà mình hay không.
Mẹ cậu khóc vì sợ mất nếp nhà. Cậu an ủi mẹ: mẹ chớ khóc. Rồi cậu làm đúng như lời đã nói. Người con hiếu không phải chỉ là người thương mẹ bằng lời. Là người làm cho mẹ hết khóc bằng việc làm.
Giữ nếp nhà không phải là giữ khư khư cái cũ. Là học cho giỏi hơn người muốn lấy nó, làm cho tốt hơn người muốn thay mình. Truyền thống chỉ còn khi có người đủ sức gánh nó. Cậu bé mười sáu tuổi đã gánh được. Đó là điều câu chuyện muốn nhắc: trẻ không phải là lý do để mất. Không biết mới là lý do để mất. Mà không biết thì học. Học xong, đứng lên, nói một câu, mọi việc trở về đúng chỗ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư