🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Chuyện 170: Con tắc kè cứng cổ vì nửa đồng tiền

Truyện Tiền Thân · 7 phút đọc

Có những người cả đời khiêm tốn, lễ phép. Gặp ai cũng cúi đầu chào. Vậy mà chỉ một lần được thưởng, được lên chức, được khen nhiều, bỗng đổi tính. Đi đứng khác, nói năng khác, gặp người trên cũng không cúi đầu nữa. Người ta nhìn vào, hỏi: mới hôm qua còn lễ phép, sao hôm nay đã cứng cổ? Câu chuyện con tắc kè trong Kinh Tiểu Bộ kể đúng về sự đổi tính nhanh đến lạ ấy.

Thuở xưa, vua Vedeha trị vì ở thành Mithilà. Một hôm, vua cùng bậc Trí giả Mahosadha đi vào ngự viên. Trên chiếc cổng vòng cung, có một con tắc kè trông thấy vua đến, liền bò xuống, nằm sát đất tỏ lòng cung kính. Vua thấy vậy, nói: nó cung kính ta như vậy, không nên để nó thiệt. Hãy thưởng cho nó.

Bậc Trí giả đáp: tặng vật không ích gì cho nó, cái nó cần là thức ăn. Vua hỏi: nó ăn gì? Bậc Trí giả đáp: thịt, chừng một xu là đủ. Vua nói: một xu thì chẳng xứng với quà của vua ban. Rồi vua truyền cho người đem cho con tắc kè mỗi ngày năm xu thịt. Việc ấy được làm đều đặn.

Nhưng có một ngày trai giới, không được sát sanh, người kia không kiếm ra thịt. Gã bèn đục một lỗ qua đồng hào nửa, xâu dây vào, đeo lên cổ con tắc kè. Từ hôm ấy, con tắc kè sinh lòng kiêu mạn.

Một ngày kia, vua lại vào ngự viên. Con tắc kè thấy vua đến gần, nhưng nó không bò xuống nữa. Nó nằm yên trên cổng vòng cung, gõ nhịp chiếc đầu, nghĩ thầm: Đại vương giàu có lắm, này Đại vương Videha, nhưng ta đây cũng vậy. Vua ngạc nhiên, hỏi bậc Trí giả: hôm nay con vật kia không xuống như lệ thường, cớ sao vậy?

Bậc Trí giả đáp bằng bài kệ: tắc kè thuở trước chẳng bò lên khung cửa vòng cung. Hãy giải thích ngay cho trẫm rõ, tắc kè sao cứng cổ như trên? Rồi ngài nói tiếp: con tắc kè kia được thưởng cho món tiền nó chẳng có bao giờ, nửa hào, nên nó không tôn trọng Đại đế Vi-đề.

Vua cho gọi người kia đến hỏi, gã kể đúng sự thật. Vua càng khen bậc Trí giả: ngài biết được ý con tắc kè mà chẳng cần hỏi han, trí tuệ chẳng khác nào trí tuệ tối thượng của Phật. Vua giận con tắc kè, muốn cắt phần thưởng của nó, nhưng bậc Trí giả khuyên can: không nên làm vậy.

Câu chuyện nhỏ, nhưng soi rất rõ lòng người. Con tắc kè không hư vì nó ác. Nó hư vì nó có được một thứ mà trước giờ nó chưa từng có: nửa đồng tiền đeo trên cổ. Chỉ nửa đồng thôi, mà nó tưởng mình ngang hàng với vua. Nó không ăn được đồng tiền ấy. Nó không tiêu được đồng tiền ấy. Nhưng chỉ vì đeo nó trên cổ, nó thấy mình giàu rồi.

Trong đời thường, nửa đồng tiền ấy có thể là một chức danh mới, một lần được khen trước đám đông, một món quà đắt tiền, một lượt theo dõi tăng vọt trên mạng. Có được rồi, người ta dễ nghĩ mình khác xưa. Gặp người trên không chào như trước. Gặp bạn cũ nói giọng kẻ cả. Cái cổ tự nhiên cứng lại, không cúi xuống được nữa.

Điều đáng nói là: con tắc kè trước kia cúi đầu không phải vì nó hèn. Nó cúi đầu vì nó biết ơn, vì nó biết vị trí của mình. Sau khi có tiền, nó quên mất điều ấy. Nó tưởng cái cúi đầu là do nó nghèo nên phải cúi. Giờ nó có tiền rồi, không cần cúi nữa. Nó không hiểu rằng: sự lễ phép không phải là giá của sự nghèo khó. Lễ phép là phẩm chất, có tiền hay không vẫn phải giữ.

Bài kệ trong truyện nói: nó được thưởng món tiền nó chẳng có bao giờ, nên nó không tôn trọng vua. Câu ấy chỉ ra gốc của kiêu mạn: có được thứ chưa từng có, mà không đủ trí để giữ lòng mình như cũ. Người có trí thì được thưởng vẫn cúi đầu như trước. Người thiếu trí thì chưa kịp hưởng đã kiêu.

Cũng cần để ý thái độ của bậc Trí giả ở cuối truyện. Vua giận, muốn cắt phần thưởng của con tắc kè. Bậc Trí giả can: không nên. Vì sao? Vì lỗi không nằm ở phần thưởng. Lỗi nằm ở lòng kiêu mạn. Cắt thưởng không chữa được kiêu mạn. Hơn nữa, vua đã ban thì nên giữ lời. Người trí không trừng phạt vì giận, mà giữ cho mọi việc đúng đạo.

Cho nên, mỗi lần mình được thêm một thứ gì đó, hãy tự hỏi: cái cổ của mình có đang cứng lại không? Mình có còn chào người cũ như trước không? Mình có còn nhớ ai đã giúp mình khi mình chưa có gì không? Nếu câu trả lời là vẫn như xưa, thì nửa đồng tiền ấy không hại được mình. Còn nếu thấy mình đã khác, thì hãy nhớ con tắc kè trên cổng vòng cung. Nó chỉ có nửa đồng mà đã quên cả vua. Mình có nhiều hơn nó, càng phải cẩn thận hơn nó.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 170
Nguồn
• Truyện Tiền Thân — Chuyện 170: Con Kỳ Nhông (Tiền Thân Kakantaka) (§170) — truyện được kể trong Chuyện 546 (Tiền Thân Mahà-Ummagga), mục 20. Con Tắc Kè
• Kinh Tiểu Bộ — tập 5 [Chuyện Tiền Thân 121–263] (HT Thích Minh Châu dịch), tr. 109; Kinh Tiểu Bộ — tập 10 [Chuyện Tiền Thân 540–547] (GS Trần Phương Lan dịch), Chuyện 546 (Tiền Thân Mahà-Ummagga), mục 20. Con Tắc Kè
Bài liên quanChuyện 171: Một lời nói tốt, đừng để mất điChuyện 177: Cây Tinduka và con khỉ SenakaChuyện 178: Con rùa luyến tiếc chỗ ở