Có những người gắn bó với một chỗ ở đến mức không rời đi được, dù chỗ ấy đã không còn an toàn. Nhà cũ dột nát, đất lún, nước ngập mỗi mùa mưa, ai cũng khuyên dọn đi, mà họ vẫn nói: đây là chỗ tôi sanh ra, chỗ cha mẹ tôi ở, tôi không bỏ được. Rồi một ngày, tai họa đến. Câu chuyện con rùa trong Kinh Tiểu Bộ kể về một con vật như vậy, và cái chết của nó là một lời nhắc cho tất cả những ai quá luyến tiếc một chỗ ở.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh trong một gia đình làm đồ gốm ở một ngôi làng nhỏ. Ngài cũng làm nghề gốm để nuôi vợ con.
Gần đó, có một hồ nước lớn cạnh một con sông lớn. Khi nước lớn, hồ ngập nước từ sông tràn vào. Khi nước yếu, hồ tách riêng. Các con cá và rùa trong hồ biết trước: năm nay sẽ có mưa nhiều, hay năm nay sẽ có hạn hán. Năm ấy, có một con cá và một con rùa biết rằng năm nay sẽ hạn hán. Trong khi nước hồ còn hợp với sông, chúng bơi ra sông lớn.
Nhưng có một con rùa nghĩ: chỗ này ta sanh ra, chỗ ta lớn lên, chỗ ở của cha mẹ, ta không thể bỏ chỗ này được. Nghĩ vậy, nó không đi ra sông.
Mùa hạ đến, nước hồ khô cạn. Con rùa đào đất tại chỗ Bồ-tát thường đến lấy đất sét. Bồ-tát đến lấy đất với cái cuốc lớn, đào lên, đập trúng lưng con rùa, hất nó lên, quăng nó trên mặt đất như một cục đất. Trong lúc đau đớn, con rùa nói: do ta không từ bỏ chỗ ở, nên phải gặp nạn diệt vong như vậy. Rồi nó khóc bằng hai bài kệ: tại đây, ta sanh ra, trong bùn này ta sống, ta yếu đuối thế này. Ở làng hay tại rừng, chỗ nào được an lạc, với người có trí, là chỗ sanh, chỗ lớn. Chỗ nào có sự sống, hãy đi đến chỗ ấy, tốt hơn chỗ trú ẩn đem lại sự hủy diệt.
Nói xong, con rùa chết. Bồ-tát lượm nó lên, họp mọi người trong làng lại, dạy họ: hãy xem con rùa này! Trong khi các loài cá, loài rùa khác đi ra sông lớn, nó không cắt đứt được sự luyến ái đối với trú xứ, không cùng đi ra sông, đào đất ở chỗ ta lấy đất sét, ta đập vỡ lưng nó, quăng nó lên mặt đất như một cục đất. Nó nhớ đến việc làm của mình, than khóc rồi chết. Như vậy, do luyến ái trú xứ, nó phải chết. Các ngươi chớ làm như con rùa này. Từ nay, đừng nghĩ: sắc của ta, tiếng của ta. Chớ tham ái, vì thọ hưởng chấp thủ chúng.
Lời dạy của Bồ-tát lan rộng khắp cõi Diêm-phù-đề, tồn tại đến bảy trăm năm. Đại chúng nghe lời dạy, làm các công đức như bố thí, khi mạng chung được sanh lên Thiên giới.
Câu chuyện này không chê tình cảm gắn bó với quê hương. Nó chê một thứ khác: sự luyến ái mù quáng. Con rùa không sai khi thương chỗ mình sanh ra. Nó sai khi để tình thương ấy che mất sự thật: hồ sắp cạn, ở lại là chết. Thương chỗ ở là tốt. Nhưng thương đến mức không thấy nguy hiểm trước mắt, thì tình thương ấy thành cái bẫy.
Trong đời thường, cái hồ cạn có nhiều hình dạng. Một công việc đã hết thời, thu nhập không đủ sống, mà mình vẫn bám vì quen. Một mối quan hệ đã rạn nứt, ở lại chỉ làm nhau khổ, mà mình vẫn giữ vì tiếc những năm tháng đã qua. Một thói quen xấu đã biết là hại, mà mình vẫn giữ vì nó quen thuộc. Tất cả đều là cái hồ đang cạn. Cá khôn đã bơi ra sông. Chỉ có mình còn đào đất dưới đáy hồ khô, đợi người ta vô tình cuốc trúng mình.
Bài kệ của con rùa nói một câu rất đáng nhớ: chỗ nào được an lạc, với người có trí, là chỗ sanh, chỗ lớn. Quê hương không phải là một mảnh đất cố định. Quê hương là chỗ nào mình sống được, an lạc được. Người có trí không hỏi: đây có phải là chỗ tôi sanh ra không? Người có trí hỏi: chỗ này có còn sự sống không? Còn thì ở. Hết thì đi. Đi không phải là phản bội quê hương. Đi là để còn sống mà nhớ quê hương.
Con rùa chết vì nó định nghĩa quê hương bằng quá khứ: chỗ ta sanh ra, chỗ cha mẹ ta ở. Nhưng quá khứ không giữ được nước trong hồ. Nước cạn thì cá phải đi. Đó là quy luật, không phải là sự bất hiếu.
Cho nên, khi thấy hồ nước của mình đang cạn, đừng đào sâu thêm xuống bùn. Hãy bơi ra sông khi nước còn nối liền. Rời đi đúng lúc không phải là bỏ rơi. Rời đi đúng lúc là cách duy nhất để còn sống, để còn nhớ, để còn có ngày trở về.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư