Có người cho nhiều, có người cho ít. Khi một cuộc bố thí lớn diễn ra, người ta thường nhìn vào số tiền, số vật. Ai cho nhiều thì được khen. Ai cho ít thì ngại ngùng, sợ người ta chê. Nhưng trong Kinh Tiểu Bộ, có một câu chuyện nói ngược lại: khi tâm hoan hỷ, thì không có bố thí nào nhỏ cả. Cái làm cho một món quà lớn hay nhỏ không phải là giá trị của nó, mà là lòng của người cho.
Câu chuyện này kể về một cuộc bố thí lớn ở Xá-vệ. Có hai người bạn là con trai của các điền chủ, cùng nhau đi quyên góp, sắp đặt tất cả các món vật dụng, mời chúng Tỷ-kheo với Đức Phật là vị lãnh đạo, tổ chức đại bố thí trong bảy ngày. Đến ngày thứ bảy, họ bố thí tất cả các món vật dụng, rồi mời vị cao niên nhất trong hội chúng đến đảnh lễ Đức Phật và thưa: bạch Thế Tôn, trong sự bố thí này, có người cho nhiều, có người cho ít. Mong rằng bố thí này sẽ có quả báo lớn cho tất cả mọi người.
Đức Phật nói: này các cư sĩ! Các ông cúng dường chúng Tăng với Đức Phật là vị lãnh đạo, dâng cúng như vậy là thiện nghiệp lớn. Các bậc Hiền trí thuở xưa, khi bố thí như vậy cũng tác bạch cúng dường như vậy. Rồi theo lời yêu cầu của các vị ấy, Đức Phật kể chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh trong một gia đình Bà-la-môn ở xứ Kàsi. Khi trưởng thành, ngài học ở Takkasilà, rồi xuất gia sống đời đạo sĩ, cùng với một hội chúng đệ tử đến sống ở vùng Tuyết Sơn. Hội chúng sống lâu ngày trong núi, khi cần muối và giấm chua, đã đi xuống, đến Ba-la-nại, sống trong ngự uyển của vua.
Ngày hôm sau, Bồ-tát cùng hội chúng đi khất thực ở ngôi làng gần cửa thành, dân làng bố thí đồ ăn. Ngày tiếp, Bồ-tát đi khất thực ở Ba-la-nại. Dân chúng vui vẻ bố thí. Họ họp thành đoàn thể, thâu góp đồ quyên được, sửa soạn bố thí, tổ chức một cuộc bố thí lớn cho hội chúng đạo sĩ. Cuối cuộc bố thí, bậc cao niên nhất nói về cách thức dâng đồ cúng dường. Bồ-tát nói: này các Hiền giả, khi nào tâm hoan hỷ, thì không có bố thí nào nhỏ cả.
Rồi Bồ-tát đọc các bài kệ: cho những gì khó cho, làm những việc khó làm, kẻ xấu khó làm được, pháp kẻ thiện khó theo. Do vậy kẻ thiện, kẻ ác, từ đây đi khác nhau. Kẻ ác xuống địa ngục, bậc thiện lên Thiên giới.
Nói lời tùy hỷ xong, Bồ-tát sống tại đấy bốn tháng mùa mưa. Sau khi mùa mưa qua, ngài đi đến Tuyết Sơn tu tập thiền định không gián đoạn, khi mạng chung được sanh lên cõi Phạm thiên.
Câu chuyện ngắn, nhưng có hai ý lớn.
Ý thứ nhất: bố thí không đo bằng số lượng. Người cho nhiều mà tâm không vui, cho vì khoe khoang, cho vì sợ người ta nói, thì phước không lớn. Người cho ít mà tâm hoan hỷ, cho với lòng thương, cho vì thấy việc ấy đáng làm, thì phước rất lớn. Vị cao niên trong chuyện lo rằng có người cho ít sẽ thiệt thòi. Đức Phật trả lời bằng chuyện quá khứ: không có bố thí nào nhỏ khi tâm hoan hỷ. Câu ấy gỡ đi nỗi mặc cảm của người nghèo. Cho một đồng với lòng vui còn quý hơn cho một trăm đồng với lòng miễn cưỡng.
Ý thứ hai: cho cái khó cho mới là cho thật. Bài kệ nói: cho những gì khó cho, làm những việc khó làm. Cái gì khó cho? Là thứ mình còn tiếc, còn cần, còn bám. Cho cái thừa thì dễ. Cho cái mình đang cần mới khó. Người giàu cho tiền thừa thì dễ. Người nghèo chia nửa bữa cơm của mình mới khó. Nhưng chính cái khó ấy mới làm nên phước. Vì phước không nằm ở món quà. Phước nằm ở chỗ mình thắng được lòng tiếc của chính mình.
Trong đời thường, nhiều người muốn làm việc thiện nhưng cứ chờ: chờ khi nào có nhiều tiền rồi mới cho, chờ khi nào rảnh rồi mới giúp, chờ khi nào có dư rồi mới chia. Chờ như vậy thì không bao giờ cho. Vì lúc nào mình cũng thấy mình chưa đủ. Người biết cho là người cho ngay khi còn ít. Cho một bữa cơm, cho một lời động viên, cho một buổi chiều giúp người già. Nhỏ thôi, nhưng tâm hoan hỷ thì không nhỏ.
Kẻ xấu khó làm được việc cho đi, vì lòng tham giữ chặt. Bậc thiện làm được, vì lòng họ mở ra. Hai hạng người từ đó đi hai đường khác nhau. Không phải vì trời phạt hay trời thưởng. Mà vì chính cái tâm ấy đưa họ đi: tâm tham đưa xuống, tâm xả đưa lên.
Cho nên, đừng đợi mình giàu mới cho. Hãy cho ngay thứ mình có, dù là ít. Và khi cho, hãy cho với lòng vui. Một món quà nhỏ được cho bằng cả tấm lòng, trong mắt người nhận và trong luật nhân quả, chưa bao giờ là nhỏ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư