🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Chuyện 185: Tâm vẩn đục như nước đục

Truyện Tiền Thân · 8 phút đọc

Có những người học rất giỏi thời trẻ. Thuộc bài nhanh, nhớ lâu, giảng đâu hiểu đó. Rồi lập gia đình, lo cơm áo, lo con cái, lo nhà cửa, lo đủ thứ. Một thời gian sau, họ cầm cuốn sách lên mà không nhớ nổi mình đã học gì. Không phải trí tuệ mất đi. Mà tâm đã vẩn đục như nước bị khuấy bùn. Câu chuyện Tâm Bất Tịnh kể đúng về một người như vậy.

Câu chuyện này được kể khi Đức Phật ở Kỳ Viên, về một thanh niên Bà-la-môn. Chàng tinh thông ba tập Vệ-đà, giảng dạy thánh điển cho nhiều thanh niên Sát-đế-lỵ và Bà-la-môn. Sau một thời gian, chàng xây dựng gia đình. Tâm tư suy nghĩ đến y phục, trang sức, nam nô, nữ tỳ, ruộng đất, trâu bò, vợ con. Bị tham sân si chi phối, tâm tư vẩn đục, chàng không thể đọc các chân ngôn theo thứ tự rõ ràng.

Một hôm, chàng đem hương và vòng hoa đến Kỳ Viên cúng dường, đảnh lễ Đức Phật, ngồi xuống một bên. Đức Phật hỏi: này cư sĩ, ông dạy học các chân ngôn, ông có thuộc lòng các chân ngôn ấy chăng? Chàng đáp: bạch Thế Tôn, lúc trước con thuộc lòng, nhưng từ khi lập gia đình, tâm con trở nên vẩn đục, do vậy con không thuộc lòng như trước nữa!

Đức Phật nói: không phải chỉ nay ông mới như vậy. Thuở trước tâm ông không vẩn đục, ông đã thuộc lòng các chân ngôn. Nhưng khi ông bị các dục vọng chi phối, thì ông không nhớ nữa. Rồi Ngài kể chuyện quá khứ.

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh vào một gia đình Bà-la-môn giàu có. Khi trưởng thành, ngài học thuộc lòng các chân ngôn ở Takkasilà, trở thành bậc sư trưởng có danh tiếng. Khi trở về Ba-la-nại, ngài dạy các chân ngôn cho đông đảo thiếu niên Sát-đế-lỵ và Bà-la-môn.

Trong số ấy, có một thanh niên Bà-la-môn học thuộc lòng ba tập Vệ-đà mà không ngập ngừng một câu nào, trở thành phụ tá cho sư trưởng dạy các chân ngôn. Sau một thời gian, vị ấy lập gia đình, luôn bận tâm vì gia sự, nên tâm trở thành vẩn đục, không thể tụng đọc thuộc lòng các chân ngôn nữa. Vị sư trưởng đến thăm, hỏi: này thanh niên, con có còn thuộc lòng các chân ngôn không? Chàng đáp: từ khi con lập gia đình, tâm con trở thành vẩn đục, con không thể đọc thuộc lòng nữa.

Vị sư trưởng nói: này con thân, khi tâm bị vẩn đục, dù con cố học kỹ lưỡng đến đâu cũng không thể đọc thuộc lòng được. Nhưng khi tâm trong sáng thì có thể nhớ chúng rõ ràng. Sau đó, Bồ-tát đọc hai bài kệ: như nước đục, vấy bùn, không thấy sò, hến, cá, sạn, cát nằm phía dưới. Cũng vậy, tâm vẩn đục không thấy được lợi mình, không thấy được lợi người. Như nước lặng trong suốt, thấy sò, cá nằm dưới. Cũng vậy, tâm thanh thản thấy lợi mình, lợi người.

Nghe xong bài kệ, cuối bài giảng, thanh niên Bà-la-môn đắc quả Dự lưu. Vị sư trưởng chính là Đức Phật.

Câu chuyện này dùng một hình ảnh rất hay: tâm như nước. Nước đục thì không thấy gì dưới đáy, dù sò, cá, sạn, cát vẫn nằm đó. Không phải chúng biến mất. Mà vì nước đục nên mắt không thấy. Tâm cũng vậy. Khi tâm bị khuấy động bởi bao nhiêu lo toan, trí tuệ vẫn còn đó, nhưng mình không thấy được nó. Học bao nhiêu cũng không vào. Đọc bao nhiêu cũng không nhớ.

Người thanh niên trong truyện không mất trí. Chàng mất sự trong sáng. Ngày xưa, tâm chàng lặng như nước trong, nên chân ngôn hiện ra rõ ràng. Sau khi lập gia đình, tâm chàng ngày nào cũng bị khuấy: lo y phục, lo trang sức, lo ruộng đất, lo trâu bò, lo vợ con. Mỗi lo toan là một nắm bùn quậy vào nước. Nước đục dần, rồi không thấy gì nữa.

Điều đáng nói là: những lo toan ấy không xấu. Lo cho gia đình là việc phải làm. Nhưng khi lo trở thành bận tâm không dứt, khi đầu óc lúc nào cũng đầy những tính toán, thì tâm không còn chỗ cho sự trong sáng. Chàng không thể nhớ chân ngôn, không phải vì chân ngôn khó, mà vì tâm chàng không còn lặng để soi thấy chúng.

Bài kệ đưa ra cách chữa rất đơn giản: làm cho nước lặng lại. Nước lặng thì tự trong. Không cần vớt bùn ra từng nắm. Chỉ cần đừng khuấy nữa, bùn sẽ tự lắng xuống. Tâm cũng vậy. Không cần cố nhớ, cố học, cố nhồi thêm. Chỉ cần bớt khuấy động, để tâm lặng xuống, trí tuệ tự hiện ra.

Trong đời thường, nhiều người cũng đang sống với một tâm nước đục. Sáng mở mắt đã lo tiền, lo việc, lo con, lo đủ thứ. Tối đi ngủ đầu vẫn chạy. Học cái gì cũng không nhớ. Đọc cái gì cũng không thấm. Nghe lời khuyên cũng không nghe được. Không phải vì mình kém. Mà vì nước trong lòng chưa lặng.

Muốn nhớ, muốn hiểu, muốn thấy rõ lợi mình lợi người, trước hết phải làm cho tâm lặng. Lặng không có nghĩa là bỏ hết mọi việc. Lặng có nghĩa là làm việc nào ra việc ấy, lo việc nào xong việc ấy, đừng để mọi thứ quậy chung vào nhau. Ăn thì ăn, ngủ thì ngủ, học thì học. Khi tâm chỉ làm một việc, nước sẽ trong.

Như nước lặng trong suốt, thấy sò, cá nằm dưới. Cũng vậy, tâm thanh thản thấy lợi mình, lợi người. Khi tâm đã trong, mình tự biết điều gì có lợi cho mình, điều gì có lợi cho người. Không cần ai nhắc. Trí tuệ vốn nằm dưới đáy nước. Chỉ chờ nước lặng là thấy.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 185
Nguồn
• Truyện Tiền Thân — Chuyện 185: Tâm Bất Tịnh (Tiền Thân Anabhirati) (§185)
• Kinh Tiểu Bộ — tập 5 [Chuyện Tiền Thân 121–263] (HT Thích Minh Châu dịch), tr. 137
Bài liên quanChuyện 187: Bốn vẻ đẹpSư tử lai chó rừng: một tiếng hú lộ ra mình là aiTấm da sư tử và tiếng hí của con lừa