Có những cuộc trò chuyện chỉ dành cho những người cùng trình độ. Hai người hiểu biết ngồi với nhau, nói chuyện sâu, nghe nhau, học nhau. Bỗng có một người thứ ba chen vào, hỏi một câu để khoe mình, làm cho cả hai chán ngán, đứng dậy bỏ đi. Người thứ ba ấy không hiểu vì sao họ bỏ đi. Câu chuyện Bốn Vẻ Đẹp kể về một người như vậy, trong hình hài một con chó rừng.
Câu chuyện này được kể khi Đức Phật ở Kỳ Viên, về một Tỷ-kheo lớn tuổi. Một hôm, hai vị đệ tử thượng thủ đang ngồi cùng nhau hỏi đáp về Chánh pháp. Một Tỷ-kheo lớn tuổi đi đến, trở thành người thứ ba, ngồi xuống và nói: thưa các Tôn giả, chúng tôi sẽ hỏi câu này. Nếu các Tôn giả khó trả lời, hãy hỏi lại chúng tôi.
Các vị Trưởng lão chán ngấy vị này, nên đứng dậy bỏ đi. Hội chúng ngồi nghe pháp từ các vị Trưởng lão, sau khi giải tán, đi đến yết kiến Đức Phật. Họ được Đức Phật hỏi: vì sao đến giờ phi thời vậy? Họ thuật lại câu chuyện. Đức Phật nói: không phải chỉ nay Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên nhàm chán vị ấy, không trả lời và bỏ đi. Thuở xưa, hai vị cũng đã bỏ đi rồi. Rồi Đức Phật kể chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát là một thần cây trú trong rừng. Một hôm, có hai ngỗng trời con từ núi Cittakùta bay ra, đến đậu trên cây ấy để tìm mồi. Khi tìm mồi xong, chúng trở về nghỉ ngơi tại chỗ ấy rồi bay về núi. Đi đi về về nhiều lần, Bồ-tát trở thành quen thuộc với chúng. Họ hoan hỷ kết bạn với nhau, nói pháp cho nhau nghe rồi ra đi.
Một hôm, hai ngỗng con đậu trên ngọn cây nói chuyện với Bồ-tát. Một con chó rừng đứng dưới gốc cây, nói bài kệ với hai ngỗng trời con: leo nhánh cây chỗ cao, một mình ngồi ca hót, hãy xuống đây ngâm kệ, cho vua loài thú nghe!
Hai ngỗng trời con chán ngấy chó rừng, liền bay lên, trở về núi Cittakùta. Bồ-tát nói với chó rừng bài kệ thứ hai: cánh đẹp cùng cánh đẹp, chư Thiên cùng chư Thiên, có đủ bốn vẻ đẹp, sao chó lại ở đây? Hỡi con chó rừng kia, hãy về hang của chó!
Sau khi kể xong, Đức Phật nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, Tỷ-kheo lớn tuổi là chó rừng, hai ngỗng trời con là Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên, còn vị thần cây là Đức Phật.
Câu chuyện ngắn, nhưng nói lên một bài học về chỗ đứng của mình trong đời. Con chó rừng không sai khi muốn nghe pháp. Nó sai khi chen vào một cuộc trò chuyện không dành cho nó, lại còn ra lệnh: hãy xuống đây ngâm kệ cho vua loài thú nghe. Nó tự xưng là vua loài thú, bắt ngỗng trời phải xuống hầu. Ngỗng trời không cãi. Chúng chỉ bay đi.
Bài kệ của vị thần cây nói rõ: cánh đẹp cùng cánh đẹp, chư Thiên cùng chư Thiên, có đủ bốn vẻ đẹp, sao chó lại ở đây? Nghĩa là: người cùng trình độ nói chuyện với nhau. Kẻ không cùng trình độ mà chen vào, chỉ làm cho cuộc trò chuyện mất vui. Không phải vì người ta khinh chó rừng. Mà vì chó rừng không biết mình đang ở đâu.
Trong đời thường, con chó rừng có nhiều hình dạng. Là người không hiểu gì về một lĩnh vực, nhưng cứ chen vào tranh luận với người chuyên môn. Là người mới học được một chút, đã muốn dạy người đã học cả đời. Là người thấy hai người đang nói chuyện sâu, liền nhảy vào hỏi một câu lạc đề, làm cho cả hai cụt hứng. Họ không có ý xấu. Họ chỉ không biết chỗ của mình.
Người có trí thì khác. Họ biết khi nào nên nói, khi nào nên nghe, khi nào nên đứng dậy đi chỗ khác. Hai vị Trưởng lão trong chuyện không mắng vị Tỷ-kheo lớn tuổi. Họ chỉ đứng dậy bỏ đi. Im lặng bỏ đi cũng là một câu trả lời: cuộc trò chuyện này không dành cho ông. Người biết điều sẽ hiểu. Người không biết điều sẽ đi hỏi Đức Phật vì sao họ bỏ đi.
Cũng cần để ý: vị thần cây không đuổi chó rừng bằng lời nặng. Ngài chỉ nói: hãy về hang của chó. Mỗi loài có hang của mình. Ngỗng trời có núi Cittakùta. Thần cây có gốc cây. Chó rừng có hang của nó. Về hang của mình không phải là bị khinh. Là trở về đúng chỗ của mình, sống đúng với mình. Cái khổ của chó rừng là nó không chịu ở trong hang của nó, mà cứ muốn leo lên cây, muốn làm vua loài thú.
Cho nên, bài học của câu chuyện không phải là đừng nói chuyện với người giỏi hơn mình. Mà là: muốn nói chuyện với người giỏi, trước hết phải học cho giỏi, phải biết lắng nghe, phải biết mình đang ở đâu. Đừng chen vào giữa hai người đang nói chuyện sâu bằng một câu khoe mình. Đừng tự xưng là vua khi mình chỉ là một con chó rừng dưới gốc cây.
Bốn vẻ đẹp trong bài kệ là gì? Là sắc đẹp, tiếng đẹp, đức đẹp, trí đẹp. Ngỗng trời có đủ bốn vẻ đẹp nên chúng nói chuyện với nhau. Chó rừng không có, mà cứ muốn chen vào, nên bị mời về hang. Muốn được ngồi cùng bàn với người đẹp, mình phải làm cho mình đẹp lên. Không phải đẹp bề ngoài. Mà đẹp ở đức, ở trí, ở lời nói, ở cách sống. Khi mình đã có đủ bốn vẻ đẹp, không cần chen vào, người ta cũng mời mình ngồi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư