Có những lúc trong đời, con người ta đứng giữa dòng nước mà không biết bấu vào đâu. Tiền bạc không cứu được. Quen biết không cứu được. Cái chức, cái danh cũng không cứu được. Lúc ấy, thứ duy nhất còn lại là những gì mình đã làm, đã giữ, đã tu trong những ngày bình yên. Người xưa gọi đó là công đức. Công đức không nhìn thấy, không cầm nắm được, nhưng đến lúc nguy nan, nó biến thành chiếc thuyền đưa mình qua biển.
Chuyện Tiền Thân kể rằng, ở Kỳ Viên, có một nam cư sĩ có lòng tin. Một hôm, trên đường đi đến Kỳ Viên, ông xuống con sông Aciravati vào buổi chiều. Dân chài đã kéo thuyền lên bờ để đi nghe thuyết pháp, không còn thuyền nào đậu ở bến. Vị cư sĩ sanh lòng hoan hỷ, lấy Đức Phật làm đề tài tu niệm. Rồi ông bước xuống sông. Lạ thay, chân ông không chìm xuống nước. Ông đi như đi trên đất liền.
Nhưng khi đến giữa sông, ông thấy sóng nổi lên. Đề tài tu niệm trong lòng trở nên yếu đi, chân ông bắt đầu chìm xuống. Ông liền kiên trì gìn giữ hỷ tâm, lấy Đức Phật làm đề tài tu niệm trở lại. Và ông lại đi trên mặt nước như đi trên đất liền, cho đến khi vào được Kỳ Viên, đảnh lễ Đức Phật.
Đức Phật hỏi thăm ông có mệt không. Ông thưa: Nhờ hỷ tâm với Đức Phật làm đề tài tu niệm, con đi trên mặt nước như đặt chân trên đất liền mà đến đây. Đức Phật nói: Này cư sĩ, ông không phải là người đầu tiên nhờ niệm các công đức của Phật mà được an toàn. Thuở trước, có những nam cư sĩ, khi tàu bị chìm, nhờ niệm các công đức của Phật mà được an toàn. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, trong thời Đức Phật Ca-diếp, có vị Thánh đệ tử đã chứng quả Dự lưu lên tàu đi cùng với một người thợ hớt tóc giàu có. Trước khi đi, người vợ dặn chồng: Ông hãy lo giúp đỡ săn sóc vị cư sĩ này trong bất cứ hoàn cảnh vui buồn nào nhé. Sau một tuần lênh đênh, thuyền bị đắm giữa biển. Cả hai người nằm trên một tấm ván và trôi đến được một hòn đảo.
Trên đảo, người thợ hớt tóc giết các con chim, nấu ăn một phần và đem một phần cho vị nam cư sĩ. Vị cư sĩ ăn vừa đủ, không ăn thêm. Ông nghĩ: Tại chỗ này, ngoài Ba ngôi báu, chúng ta không có sự giúp đỡ nào khác. Rồi ông niệm tưởng công đức của Ba ngôi báu. Trong khi ông niệm như vậy, một con rắn chúa đã sanh ở đảo ấy biến hóa thành một chiếc thuyền lớn, có một vị thần biển làm thuyền trưởng. Chiếc thuyền chứa đầy bảy báu: ba cột buồm làm bằng ngọc xanh, cái neo làm bằng vàng, sợi dây làm bằng bạc, các tấm ván bằng vàng. Vị thần biển đứng trên thuyền gọi lớn: Có ai đi đến Diêm-phù-đề không?
Vị nam cư sĩ đáp: Có chúng tôi về đó. Thần bảo: Vậy hãy leo lên tàu. Vị cư sĩ lên tàu và gọi người thợ hớt tóc theo. Vị thần biển nói: Ngài thì được, nhưng người kia thì không. Vì sao? Vì người ấy không có công đức. Vì vậy tôi đưa ngài lên tàu nhưng không đưa người này.
Vị cư sĩ nói: Thôi được, các công đức bố thí ta đã làm, các giới ta đã giữ, các sức mạnh ta đã tu tập, ta cho người này kết quả tất cả các hạnh ấy của ta. Người thợ hớt tóc nói: Thưa ông chủ, con rất hèn. Vị thần biển nói: Nay ta nhận thêm người này lên tàu. Rồi vị thần đưa cả hai người vượt biển, ngược dòng sông đi đến Ba-la-nại. Sau đó, với thần lực của mình, vị thần tạo ra tài sản trong nhà của hai người ấy và nói: Hãy thân cận những bậc hiền trí. Nếu người thợ hớt tóc không cẩn thận với vị cư sĩ này, người ấy đã chết giữa biển rồi.
Để tán thán công đức thân cận của người hiền trí, vị thần nói lên những bài kệ: Hãy nhìn kết quả này của tín, giới, và thí, biến hình thành chiếc thuyền, con rắn chở thiện nam. Hãy thân cận bậc lành, hãy giao du kẻ tốt. Chung sống với bậc thiện, người thợ hớt tóc an toàn.
Đức Phật nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, vị nam cư sĩ đắc Niết-bàn, rắn chúa là Xá-lợi-phất, còn vị thần biển chính là Ta. Và vị cư sĩ có lòng tin nghe xong bài giảng ấy đã đắc quả Nhất lai.
Nghe chuyện này, ta hiểu ra vì sao người xưa coi trọng giữ giới, bố thí, niệm Phật. Không phải để cầu xin ai ban cho mình cái gì. Mà là để dành cho mình một chiếc thuyền. Ngày bình yên, giữ giới chỉ là sống ngay thẳng, không lừa ai, không hại ai. Bố thí chỉ là chia cho người khác một ít những gì mình có. Niệm Phật chỉ là giữ tâm mình yên. Nhưng đến ngày sóng nổi, đến ngày thuyền đắm, chính những việc nhỏ ấy biến thành thuyền lớn đưa mình qua biển.
Và điều đẹp nhất trong chuyện là vị cư sĩ không giữ công đức cho riêng mình. Khi thần biển không cho người thợ hớt tóc lên tàu, ông đã cho hết công đức của mình cho người ấy. Cho đi mà không mất. Người thợ hớt tóc được cứu, vị cư sĩ vẫn được cứu. Công đức cho đi không vơi, mà còn đầy thêm. Đó là chỗ khác nhau giữa của cải và công đức: của cải cho đi thì hết, công đức cho đi thì còn mãi.
Đời thường, ai cũng có những con sông phải qua. Sông bệnh tật, sông nợ nần, sông mất mát, sông khổ đau. Không ai biết trước mình sẽ gặp sóng ở đâu. Cho nên người trí lo đóng thuyền từ những ngày nắng. Mỗi ngày sống ngay thẳng một chút, giúp người một chút, giữ tâm yên một chút, là đóng thêm một tấm ván cho chiếc thuyền của mình. Đến khi sóng nổi, chân mình mới không chìm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư