🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Hòn núi đẹp và hồ nước trong: cái khôn của người làm vua

Truyện Tiền Thân · 7 phút đọc

Làm người đứng đầu, khó nhất không phải là lúc ra lệnh. Khó nhất là lúc giận mà vẫn phải nghĩ cho cái chung. Trong nhà, người làm cha làm mẹ cũng vậy. Trong công ty, người làm sếp cũng vậy. Cơn giận thì muốn xử ngay, xử nặng, xử cho hả lòng. Nhưng xử xong thì mất người, mất việc, mất cả nhà yên. Người trí không phải là người không giận. Người trí là người giận mà vẫn biết cân, biết nhẫn, biết tha đúng lúc.

Chuyện Tiền Thân kể rằng, ở Kỳ Viên, có tiếng đồn một vị đại thần thông dâm trong nội cung. Vua Kosala cho điều tra, biết được sự việc ấy có thật, liền đi đến Kỳ Viên, đảnh lễ Đức Phật và thưa: Bạch Thế Tôn, nay trẫm phải làm gì với nó? Đức Phật hỏi: Thưa Đại vương, đại thần ấy có giúp ích Đại vương không, và Đại vương có thương nữ nhân ấy không? Vua đáp: Bạch Thế Tôn, đại thần ấy đã giúp ích nhiều cho trẫm, vị ấy cai quản toàn bộ triều đình, và trẫm yêu nữ nhân ấy.

Nghe vậy, Đức Phật nói: Thưa Đại vương, khi các người hầu cận có lợi ích cho mình và khi các nữ nhân được thương yêu thì không có thể hại họ được. Thuở xưa, các vua nghe theo lời các bậc hiền trí đã giữ một thái độ thản nhiên đối với các việc như vậy. Rồi theo lời yêu cầu của vua, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình vị đại thần, khi trưởng thành trở thành vị cố vấn cho vua trong các vấn đề thế sự và thánh sự. Bấy giờ có một đại thần thông dâm trong nội cung. Khi biết được sự việc này, vua suy nghĩ: Viên đại thần giúp ích nhiều cho ta, và ta yêu nữ nhân ấy, nên ta không thể làm hại hai người này được. Ta hãy hỏi vị đại thần hiền trí. Nếu cần phải kham nhẫn, ta sẽ kham nhẫn; nếu không cần, ta sẽ không kham nhẫn.

Vua truyền mời Bồ-tát đến rồi hỏi: Thưa bậc Hiền trí, trẫm muốn hỏi một câu. Bồ-tát đáp: Thưa Đại vương, xin hãy nói đi và thần sẽ trả lời. Vua liền hỏi qua bài kệ đầu: Trải dài hòn núi đẹp, có hồ nước trong xanh, biết sư tử bảo vệ, chó rừng uống nước lành.

Nghe bài kệ, Bồ-tát suy nghĩ: Chắc hẳn có đại thần thông dâm trong nội cung. Và Bồ-tát đọc bài kệ thứ hai: Tất cả loài có chân đều uống nước sông lớn. Sông vẫn là con sông, nếu quý, hãy kham nhẫn. Bậc Đại Sĩ khuyên bảo vua như vậy. Vua vâng theo lời chỉ dạy của Bồ-tát và nói: Chớ làm tội lỗi như vậy nữa. Rồi vua tha thứ cho hai người. Từ đấy về sau họ không làm như vậy nữa. Còn vua trọn đời làm các công đức như bố thí, và khi mạng chung, vua đi lên thiên giới.

Sau khi nghe pháp thoại này, vua Kosala đã tha thứ cho cả hai người ấy, và giữ thái độ thản nhiên. Đức Phật nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, vua là A-nan-đà, còn vị đại thần hiền trí chính là Ta.

Nghe chuyện này, nhiều người sẽ thắc mắc: làm sai mà được tha sao? Tha như vậy có phải là dung túng không? Nhưng hãy nhìn cho kỹ. Vua không nói việc ấy là đúng. Vua nói rõ: chớ làm như vậy nữa. Rồi tha. Tha mà có điều kiện, tha mà có răn dạy. Từ đó hai người không tái phạm. Triều đình còn người tài cai quản. Nội cung còn yên. Vua còn lòng dân. Đó là cái được của sự tha thứ có trí.

Nếu vua xử nặng cho hả giận thì sao? Giết đại thần, triều đình mất người cai quản. Giết nữ nhân mình yêu, lòng vua mang hận cả đời. Nỗi giận được hả một lúc, nhưng cái giá phải trả là mất mát lâu dài. Người làm vua mà chỉ biết giận thì trị được ai? Người làm chủ gia đình mà chỉ biết giận thì giữ được nhà nào?

Kham nhẫn ở đây không phải là nhu nhược, không phải là thấy sai mà làm ngơ. Kham nhẫn là biết việc nào nên xử nặng, việc nào nên xử nhẹ, lúc nào nên nghiêm, lúc nào nên tha. Là nhẫn một nhịp để nhìn cho hết mọi mặt, rồi mới quyết. Là tha mà vẫn giữ kỷ cương, vẫn nói rõ điều sai, vẫn bắt người ta sửa.

Đời thường, chuyện này xảy ra trong mỗi gia đình, mỗi cơ quan. Con làm sai, vợ làm sai, nhân viên làm sai, mình giận lắm. Nhưng trước khi xử, hãy hỏi như Đức Phật hỏi vua Kosala: người này có giúp ích cho mình không, mình có thương người này không? Nếu câu trả lời là có, thì hãy xử như người còn muốn giữ nhau, chứ đừng xử như người muốn dứt nhau. Nói một câu rõ ràng, bắt sửa cho đàng hoàng, rồi tha. Cái hồ nước trong thì ai cũng uống được. Sông lớn vẫn là sông lớn, dù chó rừng có uống. Giữ được sông, giữ được hồ, là giữ được cái chung cho mọi người cùng sống.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 195
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ, tập 5 [Chuyện Tiền Thân 121-263] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch) — Chuyện 195: Chuyện Hòn Núi Đẹp (Tiền Thân Pabbatupatthara), tr. 156-158
Bài liên quanCon vẹt Ràdha: lời thật cũng phải biết lúc nào nên nóiNgười gia chủ bắt quả tang: vựa lúa không có lúaNhà tù trói buộc: sợi dây mềm mới là sợi dây chặt nhất