Nhìn vào nhà tù, ai cũng thấy dây trói. Cùm sắt, gông gỗ, xích sắt, dây thừng. Những thứ trói thân thì mắt thấy được, tay sờ được, chặt đứt được. Nhưng có những sợi dây không ai thấy mà trói chặt hơn gấp trăm, gấp ngàn lần. Dây thương vợ, dây thương con, dây tiếc của, dây ham muốn. Những sợi dây ấy mềm, êm, ngọt, mà càng níu càng chặt. Người trí xưa gọi đó là nhà tù thật sự.
Chuyện Tiền Thân kể rằng, ở Kỳ Viên, khoảng ba mươi Tỷ-kheo ở quê muốn yết kiến Đức Phật, đã đi đến thăm viếng và đảnh lễ Ngài. Ngày hôm sau, trong khi đi khất thực, họ đi đến nhà tù và thấy nhiều tên trộm cướp bị cùm sắt, dây thừng và xích sắt trói buộc, chịu đựng nhiều đau khổ. Chúng không thể chặt đứt các còng sắt ấy để chạy trốn.
Buổi chiều, các Tỷ-kheo yết kiến Đức Như Lai và hỏi: Bạch Thế Tôn, hôm nay chúng con được thấy nhiều tên trộm cướp trong nhà tù, bị cùm sắt trói buộc, chịu đựng nhiều đau khổ. Chúng không thể chặt đứt các còng sắt trói buộc ấy để chạy trốn. Có sự trói buộc nào khác kiên cố hơn các dây trói buộc ấy chăng?
Đức Phật đáp: Này các Tỷ-kheo, đấy là những dây trói buộc về thân, tuy đau khổ nhưng còn nhẹ. Trái lại, những dây trói như tham ái đối với tài sản, lúa gạo, vợ con còn mạnh hơn trăm lần, ngàn lần những dây trói buộc trên. Tuy vậy, những trói buộc ấy, dầu to lớn và khó chặt đứt, cũng đã bị các vị hiền trí thuở xưa chặt đứt khi họ quyết chí đi đến Tuyết Sơn và trở thành ẩn sĩ. Nói vậy xong, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình nghèo khổ. Khi Bồ-tát đến tuổi trưởng thành, người cha mệnh chung. Bồ-tát làm thuê để nuôi mẹ. Bồ-tát không bằng lòng khi bà mẹ hỏi một người con gái cho Bồ-tát lập gia đình. Sau một thời gian, bà mẹ mất, thì người vợ đã có thai. Bồ-tát biết vợ mình có thai, nói với vợ: Này hiền thê, hãy làm thuê để sống. Tôi sẽ xuất gia.
Người vợ nói: Em đang có thai. Chờ em sanh con và bố nó thấy đứa bé rồi hãy xuất gia. Bồ-tát bằng lòng. Khi người vợ sanh xong, Bồ-tát nói: Này hiền thê, hiền thê đã sanh xong an toàn. Nay tôi sẽ xuất gia. Người vợ nói: Nay đứa con trai còn bú. Chờ cho nó hết bú, hãy đi. Nhưng rồi người vợ lại có thai. Bồ-tát suy nghĩ: Nếu ta chấp nhận lời yêu cầu của vợ, ta sẽ không thể đi được. Vậy không cho nàng biết, ta sẽ trốn và xuất gia.
Bồ-tát không nói cho nàng biết, ban đêm thức dậy và ra đi. Những người giữ cửa thành bắt Bồ-tát. Bồ-tát nói: Thưa các ông, tôi có bà mẹ phải nuôi, hãy thả tôi ra! Bồ-tát làm cho họ thả mình ra, tạm trú tại một chỗ, rồi ra khỏi thành bằng cổng chánh, đi vào Tuyết Sơn, sống đời xuất gia làm vị đạo sĩ. Sau thời gian tu tập, Bồ-tát đã đắc được các Thắng trí và các Thiền chứng, sống sung sướng với cảnh giới thiền.
Sống tại đấy, Bồ-tát suy nghĩ: Như vậy, ta đã cắt đứt dây trói buộc của phiền não, dây trói của vợ con thật khó chặt đứt. Và Bồ-tát nói lên nguồn cảm hứng của mình với những bài kệ: Bậc trí đã nói rằng không phải trói buộc chặt, còng sắt và gông gỗ, cùng các loại dây trói. Chính dục ái cường thịnh đối với ngọc, bông tai, đối với vợ và con, mới thật chính buộc ràng! Bậc hiền trí đã nói rằng chính chúng trói buộc chặt, chúng kéo lui, lôi xuống, mềm mỏng nhưng khó thoát. Bậc trí chặt đứt chúng, tất cả trói buộc này, đoạn tận các dục lạc, không chờ đợi, ước mong. Như vậy, sau khi nói lên lời cảm hứng, Bồ-tát hành trì thiền định không gián đoạn rồi sanh lên thế giới Phạm thiên.
Đức Phật nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, người mẹ là Mahàmayà, người cha là vua Tịnh phạn, người vợ là mẹ của Ràhula, người con trai là La-hầu-la. Vị từ bỏ vợ con và trở thành người xuất gia chính là Ta. Cuối bài giảng, một số vị đắc Dự-lưu đạo, một số đắc Nhất lai đạo, một số đắc Bất lai đạo, một số đắc A-la-hán đạo.
Nghe chuyện này, ta đừng hiểu lầm rằng Đức Phật bảo ai cũng phải bỏ vợ bỏ con. Người vợ, người con trong chuyện không phải là tội. Tội là lòng tham ái, lòng níu giữ, lòng không nỡ buông. Vợ con là những người thân yêu nhất, cũng vì thế mà trói chặt nhất. Người vợ trong chuyện không ác. Bà chỉ xin chồng chờ thêm một chút, chờ con sinh, chờ con hết bú, rồi lại có thai. Mỗi lần chờ đều có lý. Nhưng chờ mãi thì không bao giờ đi được. Cái trói nguy hiểm nhất là cái trói có lý.
Đời thường, nhà tù của ta cũng vậy. Không ai cùm tay ta lại. Nhưng ta tự trói mình bằng những thứ tốt đẹp: thương con nên không dám nghỉ việc dù việc ấy hại sức khỏe, tiếc của nên không dám cho đi dù của ấy đã thừa, ham danh nên không dám dừng dù danh ấy làm mình khổ. Mỗi sợi dây đều mềm, đều ngọt, đều có lý. Nhưng gộp lại, chúng thành một nhà tù không có cửa.
Người trí không đợi đến khi bị trói chặt mới vùng vẫy. Họ nhìn thấy dây trói từ khi nó còn lỏng. Mỗi ngày, họ nới lỏng một chút: bớt tham một chút, bớt giữ một chút, biết đủ một chút. Không cần phải bỏ hết, không cần phải trốn đi trong đêm như Bồ-tát. Chỉ cần thấy rõ: cái gì đang trói mình, và mình có muốn bị trói mãi không. Thấy rõ rồi, tự nhiên tay mình sẽ tìm cách cởi. Còng sắt còn chặt đứt được, huống gì sợi dây mềm.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư